Từng bị coi là “lĩnh vực bất khả thi” với kỹ sư trong nước, nhưng chỉ sau 20 năm, Việt Nam đã hình thành đội ngũ đủ năng lực thi công những hầm đường bộ, hầm đô thị phức tạp bậc nhất, thể hiện dấu ấn đậm nét trong từng khâu thiết kế, giám sát và vận hành. Đó là hành trình trưởng thành vượt bậc, đưa công nghệ thi công ngầm Việt Nam tiến ngang tầm quốc tế. 
Khẳng định năng lực trong hầm đô thị
Không chỉ làm chủ hầm xuyên núi, kỹ sư Việt còn tiến vào lĩnh vực phức tạp hơn: Hầm metro đô thị - nơi áp lực nước ngầm, độ lún, rung chấn và không gian chật hẹp đặt ra yêu cầu khắt khe nhất, đòi hỏi áp dụng công nghệ TBM (Tunnel Boring Machine) với độ chính xác tới từng milimet.
Ngày 26/5/2017, tại Ga Ba Son (TP.HCM), FECON cùng liên danh Shimizu-Maeda vận hành TBM dài 781 m từ Ba Son đến Nhà hát TP.HCM cho tuyến metro số 1 Bến Thành - Suối Tiên. Ngày 28/7/2025, TBM số 1 “Thần tốc” tiến vào ga ngầm S11 - Ga Văn Miếu, đánh dấu cột mốc kỹ thuật quan trọng trong thi công đoạn hầm dự án đường sắt đô thị số 3, đoạn Nhổn - Ga Hà Nội; TBM số 2 “Táo bạo” đã khoan khoảng 900 m, tương đương 599 vòng vỏ hầm đã lắp đặt.
Ông Nguyễn Quốc Bảo - Phó Tổng Giám đốc FECON nhấn mạnh, việc trực tiếp vận hành thành công TBM là mảnh ghép quan trọng khẳng định năng lực của FECON và kỹ sư Việt trong các dự án quy mô lớn, đòi hỏi trình độ cao.
Ngày nay, kỹ sư Việt không chỉ thi công mà còn quản lý, tư vấn thiết kế, vận hành hầm (Thủ Thiêm, Hải Vân…). Việt Nam đặt mục tiêu phát triển đồng bộ hạ tầng ngầm giai đoạn 2025 – 2040 với hầm giao thông, metro, hầm kỹ thuật, không gian ngầm thương mại và các dự án xuyên biển, đa chức năng. Nếu NATM hay TBM là công nghệ tiên tiến hàng đầu thì chính đội ngũ kỹ sư, công nhân trực tiếp thi công mới là “công nghệ lõi” khi hàng trăm kỹ sư chuyên ngành ngầm đã được tôi luyện qua nhiều công trình lớn nhỏ trải dài Bắc - Nam.
Tại hội thảo quốc tế do Hội Xây dựng Không gian ngầm tổ chức, nhiều chuyên gia khẳng định Việt Nam nằm trong số ít quốc gia đang phát triển đủ năng lực tự thi công các đường hầm quy mô lớn, độ phức tạp cao mà không cần phụ thuộc vào công nghệ hay nhân lực nước ngoài. Không chỉ ở năng lực kỹ thuật, các kỹ sư Việt còn từng bước đảm nhận vai trò cao hơn: Quản lý dự án, tư vấn thiết kế, tổ chức vận hành những công trình trọng điểm như Trung tâm điều hành hầm Thủ Thiêm, hầm Hải Vân… Đó là minh chứng cho một thế hệ kỹ sư tự tin, độc lập, giàu năng lực lãnh đạo.
Từ khoảng trống năng lực đến làm chủ NATM
Những năm đầu thế kỷ 21, trên tuyến QL1A xuất hiện nhiều “điểm nghẽn” do dãy núi áp sát biển, do đó giải pháp căn cơ là khoan hầm xuyên núi. Đến nay, phần lớn vị trí đã được “giải tỏa” nhờ hệ thống hầm hiện đại; không chỉ các tuyến cao tốc đã và đang thi công hầm, mà trong vài năm tới nhiều hầm đường bộ mới cũng sẽ hoàn thiện. Tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam tới đây dự kiến có hàng loạt hầm đôi cho tàu chạy hai chiều, nổi bật là hầm xuyên Hải Vân dài khoảng 7,8 km.
Trở lại những năm 2000, kỹ sư và công nhân Việt chủ yếu thi công hầm thủy điện đường kính 5 - 6 m, dùng công nghệ nổ mìn và đổ bê tông vỏ, còn hầm đường bộ lớn qua núi đường kính trên 10 m vẫn nằm ngoài khả năng. Công nghệ truyền thống khi đó để lại khoảng trống giữa hệ thống chống đỡ và khối đá sau khi nổ mìn, khiến đá có xu hướng biến dạng, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn.
Bước ngoặt đến với hầm đường bộ Hải Vân dài 6,28 km, khởi công năm 2000 và hoàn thành sau 5 năm. Đây không chỉ là hầm đường bộ dài nhất Đông Nam Á thời điểm ấy mà còn là công trình đầu tiên tại Việt Nam áp dụng công nghệ NATM (New Austrian Tunnelling Method).
Dù phần lớn công việc do các nhà thầu Nhật Bản, Hàn Quốc đảm nhận song tại đây kỹ sư Việt Nam được “học nghề” thực chiến: Xử lý địa chất yếu, kiểm soát lún, thi công vỏ hầm, chống thấm, vận hành hệ thống SCADA; lần đầu các đơn vị như Tổng công ty Sông Đà, Cienco 6 trực tiếp tiếp cận NATM của Áo.
Ông Bùi Hồng Đăng - nguyên Chỉ huy trưởng hầm Hải Vân giai đoạn đầu chia sẻ: “Hải Vân là trường học lớn đầu tiên của chúng tôi. Ở đó, chúng tôi không chỉ học kỹ thuật mà còn học tinh thần làm chủ công nghệ, tổ chức thi công bài bản và giữ an toàn như nguyên tắc bất biến”.
Bứt phá nội địa hóa
Năm 2012, hầm Đèo Cả (4,2 km) đánh dấu bước tiến vượt bậc khi kỹ sư Việt thi công chính bằng NATM, trong khi chuyên gia Nhật Bản thực hiện khâu giám sát. Công trình gồm hai ống hầm, tổng chiều dài 8,4 km, lần đầu áp dụng phiên bản tối ưu “NATM - Hệ Đèo Cả”: Tổ chức nhiều mũi thi công song song, phun bê tông gia cố ngay sau khoan nổ để ổn định kết cấu tức thời.
Ông Nguyễn Quang Huy - Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Đèo Cả cho biết, với NATM thông thường, sau khi đào hầm (bằng máy đào, búa đục, mũi doa, đầu xén hoặc nổ mìn), nhà thầu bốc xúc đất đá, đánh giá địa chất gương hầm rồi gia cố ngay các kết cấu cho địa chất yếu. Còn điểm khác biệt của “Hệ Đèo Cả” là sau khi đào xong, tất cả các loại kết cấu địa chất được đưa về trạng thái cân bằng ngay lập tức bằng phun bê tông lớp 1 ngay sau khai đào.
“Phương pháp này phù hợp với hầu hết các công trình ngầm, công trình hầm giao thông ở cả địa chất tốt và yếu, đảm bảo tuyệt đối an toàn qua các lớp địa chất khác nhau và luôn đảm bảo tiến độ, chất lượng công trình. Chúng tôi không sao chép mà sáng tạo từ thực tiễn. Không ai hiểu rõ địa chất Việt Nam bằng chính kỹ sư Việt. NATM - “Hệ Đèo Cả” là sản phẩm nội địa hóa từ trí tuệ người Việt,” ông Huy nhấn mạnh.
Từ dấu ấn Đèo Cả, “Hệ Đèo Cả” vươn dài tới các hầm lớn khắp cả nước như: Cù Mông dài 2,6 km, Hải Vân 2 hơn 6 km, Núi Vung hơn 2 km, Thung Thi (Thanh Hóa)…, tất cả đều mang dấu ấn bàn tay và trí tuệ kỹ sư Việt từ tư vấn, thiết kế, giám sát đến thi công. Ở đây, công nghệ số được ứng dụng để tính toán kíp nổ tối ưu, tiết kiệm 10 - 15% chi phí; hệ thống GPS định vị chuẩn xác tới từng centimet giúp hai mũi đào gặp nhau gần như tuyệt đối khớp, đồng thời rút ngắn thời gian thi công 20 - 30% so với những dự án trước đây.
Trên cao tốc Nha Trang - Cam Lâm, hầm Dốc Sạn - “mắt xích vàng” nối hành lang giao thông trọng điểm Khánh Hòa là hầm xuyên núi dài nhất dự án với hai ống hầm hoàn chỉnh, tổng chiều dài 1.480 m và là hầm duy nhất ở Việt Nam trải bê tông nhựa toàn bộ, triệt tiêu hoàn toàn tiếng ồn thường thấy trong các hầm truyền thống.
Hầm được thi công bằng NATM và ghi dấu nỗ lực vượt thời gian của nhà đầu tư Tập đoàn Sơn Hải. PGS.TS Trần Chủng - nguyên Cục trưởng Cục Giám định Nhà nước về chất lượng công trình xây dựng nhận định: “Những hầm Đèo Cả, Cù Mông, Hải Vân 2… khẳng định người Việt đủ bản lĩnh, trí tuệ làm việc ngang tầm các nước tiên tiến”.
Mỗi công trình hầm là một cuộc đối thoại bền bỉ với thiên nhiên, nơi trí tuệ, ý chí và bản lĩnh con người hòa quyện thành sức mạnh. Những cái tên như Hải Vân, Đèo Cả, Cù Mông hay các tuyến metro ở Hà Nội, TP.HCM… không chỉ là hạ tầng giao thông mà còn là biểu tượng kiêu hãnh của người Việt Nam.
