Việc Ai Cập đồng loạt áp dụng biện pháp tự vệ đối với nhiều sản phẩm thép nhập khẩu không chỉ phản ánh xu hướng bảo hộ gia tăng trên thị trường toàn cầu, mà còn là tín hiệu cảnh báo trực tiếp đối với doanh nghiệp thép Việt Nam. 
Theo thông tin từ Cục Phòng vệ thương mại - Bộ Công Thương (PVTM), Ai Cập đã ban hành các quyết định áp dụng biện pháp tự vệ toàn cầu đối với nhiều nhóm sản phẩm thép nhập khẩu, bao gồm: phôi thép (billets), thép cán nóng (HRC/HRFS), thép cán nguội, thép mạ (HDG/GI) và thép phủ màu (PPGI).
Áp dụng thuế tự vệ theo lộ trình giảm dần
Kết quả điều tra của cơ quan chức năng Ai Cập cho thấy, lượng nhập khẩu phôi thép (mã HS 7207) tăng mạnh trong giai đoạn 2021-2024, có năm tăng tới hơn 600%. Xu hướng gia tăng này khiến ngành sản xuất nội địa chịu thiệt hại nghiêm trọng, thể hiện qua sự suy giảm về sản lượng, doanh số, thị phần và lợi nhuận.
Tương tự, đối với thép cán nóng và các sản phẩm thép phẳng như: thép mạ, thép phủ màu, cơ quan điều tra cũng xác định tình trạng nhập khẩu gia tăng nhanh, gây sức ép cạnh tranh lớn đối với doanh nghiệp trong nước.
Nguyên nhân chính được chỉ ra là tình trạng dư cung thép toàn cầu, trong khi nhiều thị trường lớn gia tăng các biện pháp PVTM, khiến dòng chảy thương mại chuyển hướng sang các thị trường có mức độ bảo hộ thấp hơn như Ai Cập.
Trên cơ sở kết luận điều tra, Ai Cập áp dụng biện pháp tự vệ dưới dạng thuế hỗn hợp (kết hợp thuế suất phần trăm và mức thu tuyệt đối tối thiểu) trong thời hạn 3 năm.
Đối với phôi thép, mức thuế khởi điểm khoảng 13,12% và tối thiểu 70 USD/tấn, sau đó giảm dần theo từng năm. Các sản phẩm thép cán nóng, cán nguội và thép mạ, phủ màu cũng chịu cơ chế thuế tương tự, với mức độ điều chỉnh tùy theo từng nhóm sản phẩm.
Đáng chú ý, cơ quan điều tra Ai Cập nhận định một phần nguyên nhân gia tăng nhập khẩu là do các doanh nghiệp xuất khẩu chuyển sang xuất khẩu phôi thép, sản phẩm bán thành phẩm nhằm tránh các biện pháp chống bán phá giá đang áp dụng với thép thành phẩm.
Gia tăng rủi ro cho doanh nghiệp xuất khẩu
Cục Phòng vệ thương mại khuyến nghị, doanh nghiệp thép Việt Nam cần đặc biệt lưu ý các rủi ro liên quan đến PVTM không chỉ với tư cách là bên bị điều tra, mà còn trong vai trò chủ động sử dụng công cụ này để bảo vệ thị trường nội địa.
Thực tế cho thấy, thép là một trong những ngành tâm điểm của các vụ kiện PVTM toàn cầu, đồng thời cũng là mặt hàng bị điều tra nhiều nhất trong số các sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam, chiếm tới khoảng 30-40% tổng số vụ việc.
Kinh nghiệm từ các vụ việc trước cho thấy, việc bị áp thuế tự vệ hoặc các biện pháp phòng vệ khác có thể làm suy giảm đáng kể khả năng cạnh tranh của hàng xuất khẩu, thậm chí khiến doanh nghiệp mất hoàn toàn thị trường. Trong nhiều trường hợp, biên lợi nhuận vốn đã thấp của ngành thép sẽ bị bào mòn nhanh chóng khi phải gánh thêm chi phí thuế, logistics và tuân thủ điều tra.
Việt Nam cũng từng chủ động áp dụng biện pháp tự vệ để bảo vệ ngành sản xuất trong nước. Điển hình là vụ việc áp dụng biện pháp tự vệ đối với phôi thép và thép dài từ năm 2016. Trên cơ sở điều tra, cơ quan quản lý xác định lượng nhập khẩu tăng đột biến trong giai đoạn 2012-2015 đã gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngành sản xuất nội địa, từ đó áp dụng mức thuế tự vệ khởi điểm 23,3% đối với phôi thép và 14,2-15,4% đối với thép dài, sau đó giảm dần theo lộ trình.
Biện pháp này được đánh giá đã tạo khoảng đệm cần thiết để các doanh nghiệp trong nước ổn định sản xuất, tái cơ cấu và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Tuy nhiên, các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng PVTM chỉ là giải pháp ngắn hạn, mang tính hỗ trợ, không thể thay thế cho việc cải thiện nội lực doanh nghiệp.
Đáng chú ý, trong những năm gần đây, tần suất và mức độ phức tạp của các vụ việc PVTM đối với thép Việt Nam ngày càng gia tăng. Chỉ trong thời gian ngắn, sản phẩm thép Việt đã liên tiếp bị khởi xướng điều tra tại nhiều thị trường lớn như Hoa Kỳ, EU, Canada, Thái Lan hay Ấn Độ. Đồng thời, số lượng doanh nghiệp trong nước tham gia các vụ việc PVTM cũng tăng mạnh, cho thấy áp lực hội nhập ngày càng lớn và yêu cầu chuyên nghiệp hóa trong ứng phó là rất cấp thiết.
Do đó, việc Ai Cập áp dụng đồng loạt biện pháp tự vệ đối với nhiều sản phẩm thép không chỉ là một diễn biến đơn lẻ, mà còn là tín hiệu sớm về xu hướng siết chặt bảo hộ trên phạm vi toàn cầu.
Điều này đặt ra yêu cầu đối với doanh nghiệp thép Việt Nam phải chuyển từ thế bị động sang chủ động, từ theo dõi thị trường, chuẩn bị hồ sơ dữ liệu, đến xây dựng chiến lược xuất khẩu bền vững, giảm phụ thuộc vào một số thị trường có rủi ro cao.
Về dài hạn, năng lực cạnh tranh cốt lõi bao gồm: công nghệ sản xuất, quản trị chi phí, truy xuất nguồn gốc và tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế vẫn là yếu tố quyết định giúp doanh nghiệp thép Việt Nam đứng vững trước làn sóng PVTM ngày càng gia tăng.
Bên cạnh đó, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tránh phụ thuộc vào một số thị trường có nguy cơ cao bị áp dụng biện pháp PVTM cũng là hướng đi quan trọng.
