AVE - Đòn bẩy phát triển vùng miền Tây Ban Nha

Tây Ban Nha đã quyết định xây dựng một hệ thống đường sắt tốc độ cao (ĐSTĐC) riêng rẽ, như đã được xây dựng trước đó ở Nhật và Pháp. Với khoảng cách khoảng 515 km, tàu AVE đã giảm thời gian di chuyển giữa hai thành phố này xuống còn chỉ 2 giờ 15 phút, tạo ra một kỳ tích trong hệ thống giao thông đường sắt của quốc gia.

Ưu tiên chiến lược kinh tế

Quyết định lựa chọn Seville - một TP ở miền Nam Tây Ban Nha và không nằm trong những hành lang giao thông đông đúc nhất - cho tuyến ĐSTĐC đầu tiên không chỉ mang ý nghĩa chính trị, mà còn phản ánh chiến lược phát triển kinh tế vùng miền mà Tây Ban Nha đã ưu tiên suốt ba thập kỷ qua.

Một trong những lý do chính để Tây Ban Nha khởi động hệ thống ĐSTĐC từ Madrid đến Seville là thúc đẩy sự phát triển kinh tế đồng đều giữa các khu vực. Khác với các nước như Nhật Bản hay Pháp, Tây Ban Nha đã không đặt ưu tiên vào việc giải quyết những hành lang giao thông quá tải nhất khi lựa chọn Seville, mà nhằm tăng cường sự kết nối và phát triển các vùng miền kinh tế kém phát triển hơn ở miền Nam. Điều này đã giúp Tây Ban Nha đạt được những thành công nhất định trong việc cải thiện sự liên kết nội bộ và giảm bớt sự chênh lệch kinh tế giữa các khu vực.

Công nghệ và hiệu quả vận hành

Tây Ban Nha quyết định nhập khẩu công nghệ ĐSTĐC thay vì tự phát triển, điều này giúp đẩy nhanh quá trình xây dựng. Theo đó, Tây Ban Nha đã sử dụng công nghệ của Pháp đối với phần phương tiện, của Đức đối với phần thông tin tín hiệu theo khung tiêu chuẩn châu Âu.

Tuy nhiên, các thỏa thuận bao gồm rằng ít nhất 80% vật liệu phải được sản xuất ở Tây Ban Nha để có lợi cho ngành công nghiệp quốc gia. Qua nhiều thập kỷ, Tây Ban Nha đã tiếp tục mở rộng mạng lưới AVE và trở thành quốc gia có mạng lưới ĐSTĐC lớn nhất châu Âu với khoảng 4.300 km vào năm 2023.

Sau 10 năm, Tây Ban Nha đã làm chủ công nghệ ĐSTĐC và đến nay đã xuất khẩu, chuyển giao sang nhiều nước. Hiện nay, Tây Ban Nha có hai tập đoàn sản xuất đầu máy, toa xe là CAF và TALGO với các sản phẩm đầu máy sử dụng cả công nghệ động lực phân tán và động lực tập trung; hệ thống ĐSTĐC của Tây Ban Nha hiện có các đoàn tàu sử dụng cả hai công nghệ này.

Hệ thống thông tin tín hiệu cơ bản sử dụng theo tiêu chuẩn châu Âu - ETCS và hiện đang đi đầu trong việc tích hợp, điều chỉnh để chuyển đổi sang hệ thống quản lý giao thông đường sắt châu Âu - ERTMS, đảm bảo bất kể đoàn tàu của quốc gia châu Âu nào cũng có thể vận hành trên hạ tầng đó.

Các tuyến ĐSTĐC hiện nay không chỉ kết nối Madrid với các thành phố khác mà còn tạo nên một mạng lưới rộng lớn trải dài khắp cả nước, đáp ứng nhu cầu giao thông của hàng triệu hành khách và thúc đẩy kinh tế nhiều khu vực. Từ năm 1992, AVE đã tạo ra thay đổi lớn trong thói quen đi lại, cạnh tranh trực tiếp với dịch vụ hàng không trên các tuyến trung bình. Trước khi có AVE, lượng hành khách di chuyển giữa Madrid và Seville bằng đường sắt và hàng không chỉ khoảng 800.000 lượt/năm.

Đến năm 1995, AVE đã vận chuyển tới 1,4 triệu lượt hành khách, khiến số hành khách hàng không giảm xuống còn 300.000 lượt. Tác động này đã được nhân rộng ở các tuyến ĐSTĐC khác trong nước, góp phần giúp giảm thiểu ùn tắc giao thông và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Ngoài ra, chi phí đi lại với AVE hiện nay vẫn được duy trì ở mức tương đối dễ tiếp cận nhờ trợ cấp của chính phủ, điều này cũng giúp hệ thống AVE giữ vững thị phần trong bối cảnh cạnh tranh với hàng không giá rẻ và các phương tiện khác.

Thúc đẩy tăng trưởng vùng miền và hướng đến phát triển bền vững

Mặc dù AVE đã không thể thúc đẩy các khu vực xung quanh nhà ga phát triển nhanh chóng như kỳ vọng ban đầu, nhưng việc có các nhà ga AVE đã giúp các thành phố nhỏ như Ciudad Real và Puertollano được nhiều người biết đến hơn, cải thiện khả năng tiếp cận và nâng cao giá trị bất động sản. Sự kết nối này đã giúp các thành phố hưởng lợi từ hạ tầng giao thông mới, mặc dù không có sự gia tăng đáng kể về dân số hoặc tốc độ phát triển kinh tế.

Ngoài ra, hệ thống ĐSTĐC AVE đã đặt ra các mục tiêu về giảm phát thải và tiết kiệm năng lượng so với các phương tiện vận tải khác. Mặc dù mức phát thải CO₂ của AVE tương đối thấp hơn so với dịch vụ hàng không, việc tăng số lượng chuyến ngắn (như tuyến Madrid - Toledo) vẫn có nguy cơ gây gia tăng phát thải.

Tuy nhiên, Tây Ban Nha đã cải thiện điều này bằng cách nâng cấp công nghệ đầu máy, cải thiện hiệu suất sử dụng điện năng và giảm thiểu phát thải, đóng góp vào mục tiêu chung về phát triển giao thông bền vững.

Giao thông ĐSTĐC vẫn là ưu tiên chiến lược của chính phủ Tây Ban Nha trong việc hiện đại hóa và mở rộng cơ sở hạ tầng giao thông. Từ năm 2000, Tây Ban Nha đặt ra mục tiêu đầy tham vọng trong việc mở rộng mạng lưới ĐSTĐC AVE lên khoảng 10.000 km, nhằm kết nối các thành phố lớn với thủ đô Madrid và thúc đẩy sự gắn kết vùng miền.

Đến năm 2020, mặc dù mạng lưới chưa đạt tới quy mô này, Tây Ban Nha vẫn trở thành một trong những quốc gia có hệ thống ĐSTĐC lớn nhất thế giới với hơn 3.500 km đã được xây dựng. Việc mở rộng tiếp tục được tiến hành nhằm phục vụ phần lớn dân cư và giảm tải giao thông cho các tuyến đường bộ và hàng không truyền thống​

Trong khi các thách thức về lợi nhuận kinh tế của hệ thống AVE vẫn còn, Tây Ban Nha tiếp tục nhìn nhận ĐSTĐC như một biểu tượng hiện đại và là yếu tố quan trọng trong chính sách phát triển bền vững. Các kế hoạch đầu tư và phát triển ĐSTĐC mới đang được thực hiện với sự cân nhắc cẩn trọng về lợi ích kinh tế - xã hội, cũng như tác động môi trường, nhằm đảm bảo AVE sẽ tiếp tục là một trong những mạng lưới ĐSTĐC hiệu quả và bền vững nhất châu Âu.