Quy định về phê duyệt thiết kế kỹ thuật dự án BT trước khi ký hợp đồng cần được làm rõ để thống nhất quyền quyết định với trách nhiệm của chủ thể thực hiện. Nhà nước cần kiểm soát yêu cầu đầu ra và giới hạn ngân sách, đồng thời tạo điều kiện để nhà đầu tư chủ động tối ưu giải pháp kỹ thuật. 
Điểm chưa thống nhất cần được làm rõ
Khoản 5 Điều 4 Nghị định số 257/2025/NĐ-CP cho phép cơ quan có thẩm quyền thực hiện thủ tục thẩm định, phê duyệt thiết kế kỹ thuật đối với công trình thiết kế ba bước hoặc thiết kế bản vẽ thi công đối với thiết kế hai bước và dự toán đồng thời với quá trình lựa chọn nhà đầu tư. Hợp đồng BT chỉ được ký trên cơ sở thiết kế và dự toán đã được phê duyệt.
Trong khi đó, Điều 57 Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư lại đặt thiết kế sau thiết kế cơ sở trong giai đoạn thực hiện dự án trên cơ sở báo cáo nghiên cứu khả thi và hợp đồng PPP; khoản 2 Điều 57 giao doanh nghiệp dự án PPP phê duyệt thiết kế, dự toán và gửi hồ sơ cho cơ quan ký kết hợp đồng để theo dõi, giám sát. Luật PPP cũng cho phép dự án BT không bắt buộc thành lập doanh nghiệp dự án PPP; khi đó nhà đầu tư thực hiện quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của doanh nghiệp dự án theo hợp đồng.
Từ ngày 01/7/2026, Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 tiếp tục đặt trách nhiệm thiết kế về phía chủ đầu tư. Khoản 2 Điều 9 xác định chủ đầu tư dự án PPP là doanh nghiệp dự án PPP; nếu không thành lập doanh nghiệp dự án thì chủ đầu tư là nhà đầu tư được lựa chọn. Khoản 1 Điều 29 quy định chủ đầu tư thực hiện thẩm định, kiểm soát và phê duyệt thiết kế xây dựng triển khai sau khi dự án được phê duyệt. Nghị định số 217/2026/NĐ-CP vẫn bảo lưu trường hợp pháp luật PPP giao cơ quan có thẩm quyền thực hiện việc này.
Các quy định trên đặt ra yêu cầu làm rõ hai vấn đề: chủ thể phê duyệt thiết kế trong giai đoạn trước khi ký hợp đồng BT và phạm vi kiểm soát của cơ quan nhà nước sau khi nhà đầu tư được lựa chọn.
Quyền phê duyệt phải gắn với trách nhiệm
Lý do Nhà nước muốn giữ quyền phê duyệt thiết kế kỹ thuật đối với dự án BT thanh toán bằng ngân sách là dễ hiểu, bởi thiết kế và dự toán ảnh hưởng trực tiếp đến khối lượng, chất lượng công trình và nghĩa vụ thanh toán. Tuy nhiên, nếu cơ chế kiểm soát biến thành việc cơ quan nhà nước xem xét lại hầu hết quyết định kỹ thuật chi tiết thì chi phí của thủ tục có thể lớn hơn lợi ích kiểm soát.
Việc thẩm định, phê duyệt thiết kế kéo dài có thể làm chậm ký hợp đồng và phát sinh chi phí. Tuy nhiên, vấn đề chính tại đây là sự phân định trách nhiệm. Nếu cơ quan nhà nước trực tiếp phê duyệt thiết kế chi tiết nhưng nhà đầu tư vẫn chịu trách nhiệm toàn diện về chất lượng, tiến độ và chi phí, quyền quyết định và trách nhiệm có thể không nằm cùng một chủ thể.
Vấn đề trách nhiệm cũng trở nên khó phân định nếu cơ quan nhà nước trực tiếp phê duyệt chi tiết thiết kế nhưng nhà đầu tư vẫn phải chịu trách nhiệm toàn diện về chất lượng, tiến độ và chi phí. Khi phát sinh bất hợp lý, nhà đầu tư có thể viện dẫn hồ sơ đã được Nhà nước phê duyệt, trong khi phía Nhà nước vẫn yêu cầu nhà đầu tư chịu rủi ro. Quyền quyết định và trách nhiệm khi đó không còn nằm cùng một chỗ.
Ngược lại, nếu chủ đầu tư chịu trách nhiệm thẩm định, kiểm soát và phê duyệt thiết kế trong giới hạn dự án đã được phê duyệt, họ có động lực trực tiếp để giảm khối lượng không cần thiết, rút ngắn biện pháp thi công và lựa chọn giải pháp có tổng chi phí hợp lý hơn. Đây là lợi thế về tiến độ và tối ưu thiết kế, nhưng chỉ có thể phát huy khi đi cùng các hàng rào kiểm soát ngân sách đủ chặt.
Nghị định 257/2025/NĐ-CP đã quy định công cụ kiểm soát nghĩa vụ ngân sách thông qua giá trị thanh toán tối đa. Theo điểm a khoản 5 Điều 12, việc đánh giá tài chính - thương mại đối với dự án BT thanh toán bằng ngân sách được thực hiện trên cơ sở giá trị thanh toán bằng ngân sách nhà nước tối đa; khoản 7 Điều 12 yêu cầu giá trị thanh toán do nhà đầu tư đề xuất không cao hơn mức tối đa trong hồ sơ mời thầu.
Vì vậy, cơ chế hợp đồng cần làm rõ nguyên tắc: Nhà nước xác lập chặt yêu cầu đầu ra, tổng mức đầu tư và giới hạn thanh toán; nhà đầu tư chịu trách nhiệm tìm giải pháp kỹ thuật hiệu quả nhất trong phạm vi đó. Việc tối ưu thiết kế không đương nhiên làm tăng nghĩa vụ thanh toán của Nhà nước. Trường hợp cần vượt giới hạn phải thuộc trường hợp điều chỉnh hợp pháp, có căn cứ và được cấp có thẩm quyền chấp thuận.
Nếu chuyển từ “phê duyệt thay” sang “kiểm soát đúng điểm”, Nhà nước vẫn phải giữ chặt năm nội dung có ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích công và ngân sách.
Thứ nhất, kiểm soát báo cáo nghiên cứu khả thi, thiết kế cơ sở, mục tiêu, quy mô, công suất, tiêu chuẩn kỹ thuật chủ yếu và tổng mức đầu tư.
Thứ hai, quy định rõ yêu cầu đầu ra trong hồ sơ lựa chọn nhà đầu tư và hợp đồng, gồm năng lực khai thác, tuổi thọ, an toàn, chất lượng và các chỉ tiêu bắt buộc.
Thứ ba, kiểm soát giá trị thanh toán bằng ngân sách nhà nước tối đa và điều kiện được phép điều chỉnh, không để thay đổi thiết kế trở thành cơ chế tự động làm tăng nghĩa vụ ngân sách.
Thứ tư, yêu cầu thẩm tra độc lập đối với kết cấu chính, an toàn công trình, thay đổi lớn về giải pháp thiết kế và các nội dung có ảnh hưởng đáng kể đến khối lượng, giá trị thanh toán.
Thứ năm, duy trì quyền kiểm tra, giám sát, kiểm định khi cần thiết, nghiệm thu, kiểm toán, quyết toán và chỉ thanh toán khi công trình đáp ứng đầy đủ điều kiện của pháp luật và hợp đồng.
Cơ chế này giúp Nhà nước tập trung kiểm soát chất lượng công trình và nghĩa vụ ngân sách, đồng thời phân định rõ trách nhiệm kỹ thuật của nhà đầu tư.
Hướng hoàn thiện khoản 5 Điều 4
Từ yêu cầu phân định quyền phê duyệt thiết kế với trách nhiệm kiểm soát của Nhà nước, khoản 5 Điều 4 Nghị định số 257/2025/NĐ-CP cần được hoàn thiện theo hướng xác định rõ chủ thể, phạm vi thẩm quyền và thời hạn xử lý hồ sơ.
Trước hết, khoản 5 Điều 4 cần làm rõ chủ thể lập, thẩm định và phê duyệt thiết kế trong giai đoạn trước hợp đồng, đặc biệt đối với trường hợp nhà đầu tư đã được lựa chọn nhưng dự án BT không thành lập doanh nghiệp dự án PPP. Không nên để một hồ sơ thiết kế chịu hai cơ chế trách nhiệm khác nhau chỉ vì nằm ở hai thời điểm của quy trình.
Một phương án đáng nghiên cứu là, sau khi nhà đầu tư đã được lựa chọn hợp pháp và báo cáo nghiên cứu khả thi, thiết kế cơ sở đã được phê duyệt, nhà đầu tư với tư cách chủ đầu tư theo Luật Xây dựng được tổ chức lập, thẩm tra và phê duyệt thiết kế kỹ thuật; cơ quan có thẩm quyền tập trung kiểm soát sự phù hợp với dự án đã phê duyệt, yêu cầu đầu ra và giới hạn thanh toán ngân sách. Đây là kiến nghị chính sách, không phải cách hiểu rằng pháp luật hiện hành đã mặc nhiên trao quyền đó cho nhà đầu tư trước khi hợp đồng được ký.
Nếu vẫn duy trì cơ chế cơ quan có thẩm quyền trực tiếp phê duyệt thiết kế trước hợp đồng, Nghị định cần quy định thời hạn xử lý cụ thể, trách nhiệm khi quá hạn và nguyên tắc yêu cầu bổ sung hồ sơ tập trung, tránh tình trạng hồ sơ quay vòng nhiều lần làm kéo dài việc ký hợp đồng BT. Đối với tiểu dự án hoặc hạng mục thực sự sử dụng vốn đầu tư công trực tiếp cho xây dựng, tiếp tục áp dụng cơ chế quản lý riêng của pháp luật PPP và đầu tư công.
Cuối cùng, hợp đồng BT phải gắn quyền tối ưu thiết kế với trách nhiệm tài chính. Nhà đầu tư được chủ động lựa chọn giải pháp trong giới hạn kỹ thuật và giá trị thanh toán đã xác lập. Mọi thay đổi làm tăng nghĩa vụ ngân sách phải có căn cứ pháp lý và được phê duyệt theo đúng thẩm quyền.
Bản chất của PPP là phân bổ rủi ro cho chủ thể có khả năng quản lý rủi ro đó tốt nhất. Nếu nhà đầu tư chịu trách nhiệm huy động vốn, thiết kế, lựa chọn nhà thầu, thi công, chất lượng và tiến độ thì họ cần có đủ quyền để tối ưu giải pháp kỹ thuật trong giới hạn Nhà nước đã xác lập. Nhà nước giữ quyền quyết định yêu cầu đầu ra, giới hạn ngân sách, điều kiện điều chỉnh và thực hiện kiểm tra, giám sát. Việc phân định rõ quyền hạn và trách nhiệm sẽ hạn chế chồng chéo, rút ngắn quá trình chuẩn bị và thực hiện dự án BT. (Còn tiếp)
▶ Bài 1: Dự án BT cần một “đồng hồ” tiến độ trước khi ký hợp đồng
▶ Bài 3: Phân định trách nhiệm đối với thiết kế được duyệt trước hợp đồng
