Bảo tồn công trình di sản mùa mưa bão
Về mặt khái niệm, theo Luật Di sản văn hoá, di tích lịch sử - văn hóa (thường gọi tắt là công trình di sản) là công trình kiến trúc, nghệ thuật, cụm công trình xây dựng, địa điểm, di chỉ khảo cổ hoặc cấu trúc có tính chất khảo cổ học; di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, cụm công trình, địa điểm, di chỉ hoặc cấu trúc đó, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học đã được công nhận và cấp bằng công nhận theo đúng các tiêu chí đánh giá của Luật Di sản văn hoá. Cùng với đó, khái niệm “công trình kiến trúc có giá trị” theo Luật Kiến trúc 2019 có thể được hiểu là công trình kiến trúc tiêu biểu, có giá trị về kiến trúc, lịch sử, văn hóa, nghệ thuật được cấp có thẩm quyền phê duyệt theo các nhóm tiêu chí đánh giá của Luật Kiến trúc và Nghị định 85/2020/NĐ-CP.
Về cơ bản chung, theo định hướng quy định chung của pháp luật, các công trình di tích lịch sử văn hoá hay công trình di sản và công trình kiến trúc có giá trị là những công trình có vai trò rất quan trọng trong việc lưu giữ các giá trị bản sắc kiến trúc truyền thống của các vùng miền, là cơ sở để tạo lập bản sắc kiến trúc, cảnh quan cho các đô thị, vùng miền, cũng như là động lực quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội. Do đó, công tác bảo tồn và phát huy giá trị các công trình di sản và công trình kiến trúc có giá trị cần được chú trọng triển khai một cách khoa học, bài bản theo đúng quy định của pháp luật, tránh được các thiệt hại, hao tổn không đáng có trước tác động của quá trình đô thị hoá hay khai thác quá mức.
Tuy công tác bảo tồn công trình di sản và công trình kiến trúc có giá trị trên phạm vi cả nước trong thời gian qua đã có rất nhiều chuyển biến tích cực, tuy nhiên trên thực tế cũng vẫn còn khá nhiều công trình loại này bị ảnh hưởng dẫn đến bị xuống cấp và hư hỏng. Bên cạnh một số nguyên nhân chủ quan và khách quan thông thường, thì trong giai đoạn vừa qua, một nguyên nhân cần đặc biệt quan tâm chính là do công tác bảo tồn công trình di sản và công trình kiến trúc có giá trị trước các tác động của thiên tai. Cụ thể:
Tại TP Huế - một đô thị di sản “độc nhất vô nhị” tại Việt Nam, đợt mưa lũ gây ngập lụt lịch sử cuối tháng 10 và đầu tháng 11/2025 vừa qua cũng làm xói lở nền móng khiến tường thành Đại Nội bị sập. Nhiều hạng mục công trình di sản rất có giá trị trong khu vực Đại Nội bị ảnh hưởng ngập sâu nghiêm trọng. Thành phố cũng phải công bố tình huống thiên tai khẩn cấp nhằm kịp thời tổ chức bảo vệ, khoanh vùng và gia cố khu vực có nguy cơ mất an toàn. Cũng trong giai đoạn đó, ngày 22/11, UBND TP Huế cho biết, địa phương đã ban hành quyết định công bố tình huống khẩn cấp đối với sự cố sập đổ một đoạn tường thành thuộc di tích Đại Nội. Vị trí xảy ra sự cố nằm ở mặt Bắc, giáp đường Đặng Thái Thân, cách cửa Hòa Bình khoảng 180 m về phía Đông.
Cùng với đó, trận lụt lịch sử vừa qua vào tháng 10/2025 tại Hội An đã chứng kiến mực nước dâng cao kỷ lục, có thời điểm lên đến 3,5 m, cao hơn cả đỉnh lũ lịch sử năm 1964. Hơn 1.100 công trình nhà cổ và di tích trong khu vực bảo vệ di sản thế giới Hội An bị chìm trong nước lũ nhiều ngày.
Hai ví dụ điển hình về công trình như tại Huế và Hội An trong trận bão lịch sử cuối tháng 10 vừa qua cho thấy tình trạng khó khăn chung về bảo tồn công trình di sản và công trình kiến trúc có giá trị của nhiều địa phương trên toàn quốc trong mùa mưa bão.
Các chuyên gia về bảo tồn di sản và công trình kiến trúc có giá trị tại Việt Nam cũng chỉ rõ tác động gây hư hại nhiều mặt thiên tai mùa mưa bão đối với công trình di sản và công trình kiến trúc có giá trị như:
(1) Tác động gây nên tình trạng hư hỏng mái và thân công trình, hay làm đổ sập công trình do gió mạnh, dông lốc.
(2) Tác động gây nên tình trạng hư hỏng, đổ sập công trình do ngập nước. Các đợt mưa bão tại Việt Nam trong thời gian qua thường kéo theo các đợt ngập úng kéo dài với mức nước ngập cao. Các công trình di sản và công trình kiến trúc có giá trị với niên đại khá lớn, kết cấu và vật liệu xây dựng chủ yếu là tự nhiên như liên kết khớp mộng và cột gỗ, mái lợp ngói... vốn đã "mong manh", sau nhiều ngày ngâm trong nước lũ trở nên sẽ bị trương nở, gây phá huỷ kết cấu và vật liệu. Sau cơn lũ ngập, nếu không bị thiệt hại thì tình trạng ẩm mốc đối với các vật liệu tự nhiên xây dựng công trình. (Hình 1)
(3) Tác động gây nên tình trạng hư hỏng xô lệch kết cấu, đổ sập công trình khi nước ngập rút. Khi nước lũ rút nhanh, áp lực nước thay đổi đột ngột có thể gây ra tình trạng "xô giật", dẫn đến nguy cơ ngã đổ tường nhà trong khu phố cổ, vốn đã bị nước làm yếu phần móng và kết cấu. (Hình 2)
Trước các hiện tượng thiên tai có nhiều diễn biến như trên, thực tế đánh giá cũng cho thấy các cơ quan quản lý chức năng cũng đã có nhiều nỗ lực để bảo đảm an toàn cho công trình, nhưng hầu hết mới chỉ dừng lại với các giải pháp thông thường mang tính giải quyết sự vụ như chằng chống, di dời các hiện vật quý và kê cao tài sản trước lũ. Với đặc thù tính bất thường về thời điểm xảy ra, cường độ của thiên tai tăng đều qua các năm, cần sớm có các giải pháp khoa học đồng bộ nên các giải pháp thông thường như trên có vẻ còn quá đơn giản và thiếu hiệu quả.
Thiên tai tại Huế và Hội An đã xảy ra vừa qua cũng cho thấy rõ những khó khăn đối với việc bảo tồn di sản và công trình kiến trúc có giá trị mùa mưa bão đối với nhóm các công trình thuộc sở hữu ngoài nhà nước. Cụ thể, khi trận lụt xảy ra, nhiều di tích kiến trúc thuộc sở hữu nhà nước tại Huế và Hội An đang được trùng tu đã phải tạm dừng để tổ chức chống đỡ. Tuy nhiên, các công trình di sản và công trình kiến trúc có giá trị thuộc sở hữu trong dân do những hạn chế về nguồn lực để ứng phó với thiên nhiên, lại thiếu sự duy tu bảo trì thường xuyên nên luôn trong tình trạng xuống cấp sẽ chịu nhiều thiệt hại lớn khi thiên tai, bão lũ, ngập lụt xảy ra.
Cụ thể, như được báo chí phản ánh, trong trận lụt lịch sử đầu tháng 11/2025 vừa qua tại Hội An, số liệu thống kê cũng đã cho thấy có hơn 100 di tích của tư nhân đã xuống cấp, đang trong tình trạng hư hoại nghiêm trọng nhưng cũng chỉ được chằng chống tạm thời bằng bạt nhựa để hứng nước mưa, trong khi cột nhà đã bị mối mọt đục rỗng. Điều này tiềm ẩn nhiều rủi ro lớn cho hệ thống các công trình di sản và công trình kiến trúc có giá trị loại này.
Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia trên thế giới, ngay từ giai đoạn những năm 2019, Tổ chức chuyên ngành quốc tế về bảo tồn di sản ICOMOS (Hội đồng Di tích và di chỉ khảo cổ quốc tế) đã công bố một báo cáo tóm tắt, trong đó nêu bật các yếu tố chính của khí hậu có tác động với di sản văn hóa vật thể và phi vật thể. Trong báo cáo cũng nhấn mạnh rõ, quá trình xuống cấp của công trình có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khí hậu như bức xa nhiệt, độ ẩm, gió, bức xạ mặt trời... và sẽ tiếp tục trở nên trầm trọng thêm do điều kiện khắc nghiệt và diễn biến ngày càng phức tạp của thiên tai tại nhiều quốc gia trên thế giới. Cùng với đó cũng là các khía cạnh về tài chính phục vụ cho công tác bảo đảm an toàn, cũng như bảo tồn và tu bổ di tích trước và sau thiên tai cho công trình. Những nội dung này đặt ra một thách thức cho các cơ quan quản lý và xã hội trong việc xác định các định hướng để bảo tồn các công trình di sản văn hoá và công trình kiến trúc có giá trị màu mưa bão.
Về giải pháp định hướng, tổ chức ICOMOS cũng khuyến cáo các quốc gia có công trình di sản cần thay đổi phương pháp “Bảo tồn không ngừng nghỉ” truyền thống có nghĩa là tiến hành trùng tu liên tục ngay sau khi công trình bị hư hại hiện đang áp dụng khá phổ biến bằng các giải pháp mới có tính thích ứng dự phòng từ xa, từ sớm. Báo cáo cũng chỉ rõ dù các giải pháp mới này có yêu cầu nguồn lực tài chính lớn hơn, nhưng hiệu quả bảo tồn các công trình di sản trước thiên tai là rất lớn và có thể bù đắp các chi phí về lâu dài bằng cách giảm thiểu đáng kể tác động của các yếu tố khí hậu lên kết cấu và vật liệu. Cụ thể:
- Tuỳ theo tình hình cụ thể ở từng địa phương, cần xây dựng các kế hoạch kịch bản giảm thiểu thiệt hại cho công trình di sản và công trình kiến trúc có giá trị ở các cấp độ khác nhau như: công trình, nhóm công trình, khu vực có nhiều công trình... Về tài chính, các địa phương cần xây dựng các quỹ tài chính dự phòng phục vụ công tác bảo tồn, tu bổ và phòng chống thiệt hại tác động của thiên tai, bão lụt phù hợp với các kế hoạch kịch bản giảm thiểu thiệt hại đã được phê duyệt. Ưu tiên sử dụng các nguồn lực xã hội hoá thông qua các loại hình thuế, phí gián thu cũng như sự đóng góp của các tổ chức, cá nhân.
- Đối với việc giảm thiểu thiệt hại do lũ lụt và ngập nước, mục tiêu chính là sự giảm tiếp xúc của công trình trực tiếp với nước để ngăn ngừa thiệt hại cho cả vật liệu và kết cấu, cũng như bất kỳ thiệt hại vật lý nào do lũ lụt gây ra thông qua việc tăng cường hệ thống thoát nước và thấm nước trong khuôn viên (hệ thống cống có máy bơm cưỡng bức) và hệ kết cấu kín nước bao quanh (như hệ rào chắn vĩnh viễn hoặc tạm thời, rào chắn cố định hoặc di động và chất bịt kín).
Trong trường hợp các biện pháp bảo vệ như trên không có hiệu quả, có thể xem xét cân nhắc lựa chọn giải pháp nâng cao toàn bộ kết cấu hoặc di dời công trình. Các giải pháp nâng cao thích ứng, chẳng hạn như hệ thống nâng và neo thủy lực và móng nổi (còn gọi là "kiến trúc lưỡng cư") cho phép công trình duy trì ở độ cao móng hiện tại hoặc nổi trong trường hợp lũ lụt. (Hình 3)
- Đối với việc giảm thiểu thiệt hại do mưa bão, đối với những công trình di tích có giá trị cao, có thể xem xét bổ sung hệ thống mái che phụ có khả năng chống gió bão như: hệ mái kính bên ngoài hoặc lớp kính tự làm sạch thứ hai, kính chống gió bão (còn được gọi là Cấu trúc kính bảo vệ bên ngoài). (Hình 4)
- Sau cùng, điều quan trọng cần lưu ý là việc thường xuyên tu bổ các công trình di sản và công trình kiến trúc có giá trị đảm bảo chất lượng của tổng thể kết cấu và từng hạng mục của công trình (như sử dụng lớp phủ bảo vệ chống oxy hóa cho kim loại, lớp phủ chống thấm trong suốt cho đá, sơn chống gỉ đối với các cấu trúc kim loại, có thể đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa sự ăn mòn và xuống cấp của các bề mặt vật liệu của công trình di tích lịch sử và công trình kiến trúc có giá trị.
Dù đã có nhiều nội dung đánh giá về ảnh hưởng tiêu cực và thiệt hại của thiên tai, mưa bão, ngập lụt đối với các công trình di tích lịch sử văn hoá và công trình kiến trúc có giá trị, tuy nhiên, trước tình hình thiên tai như dông lốc, mưa bão, ngập lụt, có nhiều diễn biến rất phức tạp tại nhiều tỉnh thành địa phương thời gian qua, rất cần sớm có các giải pháp định hướng để bảo tồn và giảm thiểu tác động của thiên tai mùa mưa bão đối với các công trình loại này.
Tin vui, thông theo tin tại Hội nghị tổng kết quá trình triển khai quy hoạch tổng thể đầu tư bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Di sản văn hóa thế giới đô thị cổ Hội An gắn với phát triển TP Hội An và du lịch bền vững giai đoạn 2012 - 2025, trong thời gian tới Hội An sẽ xây dựng các kế hoạch bảo tồn phát huy giá trị của hệ thống các công trình di tích lịch sử văn hoá một cách bài bản, nguồn lực xã hội hoá cũng sẽ được thiết lập đa dạng để phục vụ đồng bộ cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá trên quy mô toàn đô thị.
