Đại biểu Quốc hội đề nghị phân cấp phải gắn với điều phối liên cấp, tiêu chí năng lực rõ ràng, tránh manh mún và quá tải thực thi của cấp xã, phường, trong phiên họp chiều 28/11. 
Chiều 28/11, thảo luận về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, nhiều đại biểu Quốc hội thống nhất hướng đến phân cấp mạnh cho chính quyền cơ sở, trao thêm thẩm quyền trong lập và phê duyệt quy hoạch. Tuy nhiên, để bảo đảm tính đồng bộ của không gian phát triển và chất lượng hồ sơ, các đại biểu cũng cho rằng, cần bổ sung cơ chế điều phối liên cấp, tiêu chí năng lực cụ thể cho cấp xã, phường. Không áp dụng cứng yêu cầu lập quy hoạch chung đối với tất cả địa bàn sau sáp nhập; đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa quy hoạch chuyên ngành, quy hoạch khu chức năng và hệ thống pháp luật có liên quan.
Phân cấp phải gắn với điều phối và bảo đảm năng lực thực thi
Nhiều ý kiến đại biểu Quốc hội đều thống nhất tinh thần phân cấp mạnh cho cơ sở, nhưng phải có “điều kiện kèm theo” bao gồm: năng lực cán bộ, thiết chế điều phối, cơ chế kiểm soát để bảo đảm quy hoạch đồng bộ, thống nhất không gian phát triển và tránh rủi ro pháp lý.
Đại biểu Thạch Phước Bình (đoàn Vĩnh Long) nhấn mạnh, chủ trương phân cấp mạnh cho cấp cơ sở là cần thiết nhằm phát huy tính chủ động của chính quyền địa phương. Tuy nhiên, khi bỏ quy hoạch chung cấp huyện, nhiều vấn đề mang tính liên xã, liên vùng nhỏ như: nghĩa trang, bãi rác, công trình thủy lợi, giao thông trục chính… sẽ thiếu đầu mối chịu trách nhiệm.
Thực tế cho thấy, nhiều xã chưa đủ năng lực dự báo nhu cầu dài hạn về quỹ đất và hạ tầng thiết yếu. Nếu để mỗi xã tự lập quy hoạch mà không có cơ chế điều phối cấp tỉnh hoặc hội đồng quy hoạch liên xã/phường, nguy cơ hình thành các “mảnh ghép không khớp với nhau”, dẫn tới đầu tư manh mún, lãng phí đất đai; khó bảo đảm các tiêu chuẩn về môi trường, giao thông, phòng chống thiên tai; mâu thuẫn trong sử dụng đất giữa các đơn vị hành chính sau sáp nhập. Đề nghị thiết lập thiết chế điều phối cấp tỉnh nhằm rà soát, thẩm định các vấn đề nằm ngoài quy mô một xã.
Đại biểu Nguyễn Tâm Hùng (đoàn TP.HCM) cho rằng, dự thảo Luật mở rộng thẩm quyền cho UBND cấp xã trong phê duyệt một số loại quy hoạch là cần thiết, nhưng năng lực thực thi hiện nay còn hạn chế, đặc biệt sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, khối lượng công việc tăng đột biến; đồng thời chỉ ra các rủi ro như: thiếu cán bộ chuyên môn về quy hoạch - xây dựng; dễ dẫn đến chất lượng hồ sơ thấp, kéo dài tiến độ; quyết định sai dẫn tới xung đột pháp lý với quy hoạch cấp trên.
Do vậy, đại biểu Nguyễn Tâm Hùng kiến nghị xác lập tiêu chí điều kiện phân cấp: bộ máy chuyên môn, chứng chỉ hành nghề, hạ tầng dữ liệu; có cơ chế đào tạo, bồi dưỡng bắt buộc trước khi giao nhiệm vụ; quy định rõ trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan để tránh chồng lấn thẩm quyền.
Đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (đoàn Cần Thơ) phân tích, dự thảo quy định cho phép cấp xã tự quyết khi “đủ điều kiện” nhưng không có tiêu chí đánh giá cụ thể, có thể gây tranh cãi ngay từ bước xác định năng lực.
Trong khi đó, hiện nay cấp xã không có phòng chuyên môn về quy hoạch - xây dựng, nhiều nơi phải kiêm nhiệm, dẫn đến xung đột giữa nhiệm vụ lập và thẩm định, nếu cấp xã không đủ điều kiện, không có cơ chế thay thế kịp thời, gây tắc nghẽn thủ tục.
Đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm đề xuất UBND tỉnh phải là cơ quan quyết định phân cấp; có lộ trình nâng chuẩn năng lực cấp xã để bảo đảm tính bền vững của phân quyền.
ĐB Nguyễn Thị Sửu (đoàn Thừa Thiên - Huế) chỉ ra bất cập hiện nay khi vừa giao nhiệm vụ quy hoạch cho cơ quan quản lý khu chức năng, vừa giao cho UBND xã nhưng không quy định cơ quan đầu mối và nguyên tắc phối hợp, hệ quả dẫn tới quyết định quy hoạch dễ bị xung đột, phủ nhận lẫn nhau; khó quy trách nhiệm khi xảy ra sai phạm hoặc chất lượng thấp.
Đại biểu Nguyễn Thị Sửu kiến nghị xác định rõ cơ quan chủ trì và cơ quan phối hợp trong từng loại quy hoạch; Xây dựng quy chế phối hợp bắt buộc và cơ chế giải trình trách nhiệm theo quy định của pháp luật.
Cần linh hoạt quy hoạch chung cấp xã, cấp độ quy hoạch
Bên cạnh đó, theo ý kiến các đại biểu Quốc hội, phân cấp trong lập Quy hoạch chung cấp xã cần linh hoạt theo điều kiện thực tiễn, không cứng nhắc “phổ cập 100%”. Đồng thời, phải duy trì hệ thống cấp độ quy hoạch đầy đủ, bảo đảm năng lực cơ sở, và có sự dẫn dắt - hỗ trợ của cấp tỉnh để tránh manh mún không gian và lãng phí nguồn lực.
Đại biểu Thạch Phước Bình (đoàn Vĩnh Long) nêu rõ, sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, nhiều xã được mở rộng quy mô dân số và diện tích, điều kiện phát triển khác nhau rất lớn. Nếu áp dụng cứng bắt buộc lập Quy hoạch chung cho toàn bộ các xã, sẽ dẫn đến lãng phí ngân sách khi nhiều xã đã có Quy hoạch nông thôn mới khá hoàn chỉnh, tạo gánh nặng thủ tục và kéo dài thời gian triển khai các dự án cấp thiết, nguy cơ quy hoạch chồng lên quy hoạch, nhất là với xã đang có quy hoạch phát triển đô thị hoặc quy hoạch sử dụng đất đã phê duyệt.
Do đó, đại biểu Thạch Phước Bình kiến nghị phân loại xã theo tiêu chí: mức độ đô thị hóa, chất lượng quy hoạch hiện hữu và chức năng phát triển của từng địa bàn. Với xã đã có nền tảng tốt, chỉ cần cập nhật, bổ sung để đồng bộ với quy hoạch cấp tỉnh để giảm chi phí, giữ ổn định định hướng phát triển.
Đại biểu Thạch Phước Bình cũng lưu ý rằng, việc dự thảo có xu hướng rút gọn cấp độ quy hoạch có thể gây quá tải nhiệm vụ cho cấp xã, do Quy hoạch phân khu hiện là cầu nối giữa định hướng chiến lược (quy hoạch chung) và triển khai chi tiết (1/500); Nếu bỏ cấp này, xã phải xử lý toàn bộ yêu cầu về phân bổ không gian, hệ thống hạ tầng, chỉ tiêu sử dụng đất… là vượt quá năng lực hiện tại. Do đó, giữ 3 cấp quy hoạch (chung - phân khu - chi tiết) là giải pháp bảo đảm tính rõ ràng, kiểm soát rủi ro và phù hợp thực tế tổ chức bộ máy.
Đại biểu Nguyễn Thị Sửu (đoàn Thừa Thiên - Huế) khẳng định, trao thẩm quyền là đúng hướng nhưng năng lực cấp xã đang là điểm nghẽn chính như: Thiếu nhân sự chuyên môn, nhiều nơi cán bộ phải kiêm nhiệm; dữ liệu quy hoạch phân tán, hạ tầng số chưa sẵn sàng; chưa có cơ chế kiểm soát thống nhất từ cấp trên.
Nếu không có điều kiện kèm theo, sẽ xuất hiện tình trạng “mạnh ai nấy làm”, mỗi xã một bản quy hoạch, khó kết nối liên thông. Đề xuất điều kiện đủ để được giao thẩm quyền là: Bộ máy chuyên môn và chứng chỉ hành nghề phù hợp; Có hệ thống dữ liệu số phục vụ lập - theo dõi - cập nhật quy hoạch; Có cơ chế giám sát từ cấp tỉnh hoặc liên vùng nhỏ; Xác định rõ trách nhiệm pháp lý khi quy hoạch sai lệch mục tiêu cấp trên.
Đại biểu Phạm Văn Hòa (đoàn Đồng Tháp) phân tích bối cảnh đặc biệt của các xã hậu sáp nhập: Có phạm vi rộng hơn dẫn tới nhiều nhu cầu mới, yêu cầu rà soát sử dụng đất nhiều lớp; Dễ phát sinh xung đột lợi ích sử dụng đất tại các khu vực hợp nhất; Cán bộ phải quản lý không gian dân cư đa dạng và phức tạp hơn. Vì vậy, tỉnh phải hỗ trợ mạnh mẽ trong thẩm định, hướng dẫn kỹ thuật, và bố trí nguồn lực. Khi có nhiệm vụ quy hoạch sử dụng đất quy mô lớn, tỉnh cần “cầm tay chỉ việc”, không thể “khoán trắng” cho xã. Tránh tình trạng xã tự xoay xở dẫn tới quy hoạch thiếu tính kết nối, khó kiểm soát, cản trở phát triển dự án.
Làm rõ mối quan hệ giữa quy các hoạch ngành, khu chức năng
Các đại biểu Quốc hội cũng đồng thời đề nghị làm rõ quan hệ pháp lý giữa quy hoạch đô thị - nông thôn với quy hoạch chuyên ngành và quy hoạch khu chức năng, nhằm tránh trùng lặp thủ tục, giảm chi phí và bảo đảm tính liên thông của hệ thống pháp luật về quy hoạch.
Đại biểu Nguyễn Hoàng Bảo Trân (đoàn TP.HCM) nhấn mạnh, dự thảo Luật đang mở rộng phạm vi lập các quy hoạch chuyên ngành (giao thông, cấp thoát nước, nghĩa trang, hạ tầng kỹ thuật…). Tuy nhiên, nhiều nội dung trong các quy hoạch chuyên ngành này đang trùng lặp với: Quy hoạch đô thị cấp tỉnh/thành phố, Quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết, Thiết kế cơ sở của các dự án hạ tầng quy mô lớn.
Nếu luật không phân định rõ, sẽ dẫn tới: yêu cầu lập lại một nội dung đã được duyệt ở quy hoạch/thiết kế cấp cao hơn, tăng chi phí tư vấn, thủ tục hành chính, kéo dài tiến độ chuẩn bị đầu tư và giảm sức cạnh tranh của dự án.
Đại biểu Nguyễn Hoàng Bảo Trân đề nghị bổ sung nguyên tắc pháp lý: “Nội dung đã được phê duyệt trong quy hoạch hoặc thiết kế chuyên ngành có giá trị pháp lý cao hơn sẽ không lập lại ở các bước quy hoạch chi tiết 1/500”, giúp bảo đảm: tính liên thông của hệ thống quy hoạch, minh định trách nhiệm giữa cơ quan lập quy hoạch và cơ quan thẩm định, tránh “hồ sơ chồng lên hồ sơ” - tồn tại kéo dài nhiều năm qua.
Đại biểu Nguyễn Hải Nam (đoàn Thừa Thiên - Huế) nhấn mạnh tình trạng chồng chéo về pháp lý và thẩm quyền trong quy hoạch các khu chức năng như: Khu du lịch (chịu điều chỉnh bởi Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn và pháp luật văn hóa - thể thao - du lịch); Khu nông nghiệp, thủy lợi (liên quan đến luật nông nghiệp và pháp luật thủy lợi); Khu logistics, công nghiệp (giao thoa giữa luật giao thông, công thương, đất đai…).
Hệ quả là, nhiều thủ tục phải “xin - chờ” ở nhiều đầu mối, mất thời gian thỏa thuận giữa các bộ/ngành, dễ phát sinh mâu thuẫn trong tổ chức không gian sử dụng đất.
Đại biểu Nguyễn Hải Nam đề xuất phải có định nghĩa thống nhất về “khu chức năng” trong Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, xác định cơ quan chủ trì và các cơ quan phối hợp rõ ràng theo từng lĩnh vực, bổ sung nguyên tắc: “Quy hoạch khu chức năng phải bảo đảm sự phù hợp với quy hoạch đô thị/nông thôn đã được phê duyệt và không trái với quy hoạch ngành cấp trên”. Như vậy, quy hoạch khu chức năng trở thành một phần thống nhất trong hệ thống quy hoạch quốc gia, chứ không phải mỗi ngành một quy hoạch như hiện nay.
Giải trình ý kiến các đại biểu Quốc hội nêu, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, trong dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn đã điều chỉnh để tăng tính năng chủ động và trách nhiệm cho các UBND cấp, trong đó Ủy ban sẽ quyết định vấn đề phê duyệt cơ sở đáp ứng các điều kiện:
Thứ nhất, quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết của khu vực có quy định, vai trò, ý nghĩa quan trọng của tỉnh, thành phố về chính trị, văn hóa, lịch sử, an ninh, phòng quốc tế và phân phối phát triển kinh tế do Ủy ban xác định và cơ sở là các quy định của quốc gia cấp, quy hoạch, quy hoạch, quy hoạch chung của thành phố.
Thứ hai, quy hoạch phân khu, quy mô chi tiết trong phạm vi quản lý chính của địa phương hành động. Khi điều kiện về tổ chức máy, nhân sự, năng lực chuyên môn và điều kiện kỹ thuật của chính quyền địa phương không đáp ứng yêu cầu về công tác thẩm định, phê duyệt thì sẽ chuyển về tỉnh để tỉnh khai thực hiện.
Việc lập quy hoạch chi tiết phải bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống quy hoạch đô thị và nông thôn. Nhà nước phê duyệt quy trình chi tiết để bảo đảm sự tối ưu, tránh thay đổi tiện ích, không phù hợp với quy định của cấp trên và bảo vệ tiện ích cũng như bảo đảm quản lý, kiểm soát và các yêu cầu về môi trường sống, an toàn cho cộng đồng dân cư về không gian công cộng, cây xanh, giao thông, hạ tầng kỹ thuật chung; đồng thời xây dựng cơ sở cho dự án đầu tư phù hợp và phù hợp với kế hoạch chi tiết được duyệt.
Những góp ý tại phiên thảo luận cho thấy yêu cầu cấp bách phải hoàn thiện cơ chế phân cấp trong công tác quy hoạch đô thị và nông thôn trên toàn quốc. Phân quyền mạnh cho cơ sở chỉ phát huy hiệu quả khi đi liền với điều phối liên cấp, tiêu chí năng lực rõ ràng và hệ thống pháp luật đồng bộ, tránh chồng chéo. Việc tiếp thu đầy đủ các ý kiến của đại biểu Quốc hội sẽ góp phần bảo đảm tính thống nhất, khả thi của Dự án Luật, từ đó nâng cao chất lượng quy hoạch và thúc đẩy phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
