Thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc, chiều 10/8, các đại biểu Quốc hội tập trung vào ba nhóm vấn đề lớn: bảo vệ bản sắc và công trình có giá trị; thi tuyển, tuyển chọn phương án kiến trúc; quản lý năng lực và hoạt động hành nghề kiến trúc. 
Luật hóa nguyên tắc bảo vệ bản sắc, bảo tồn thích ứng
Nhóm vấn đề thứ nhất được nhiều đại biểu quan tâm là bảo vệ, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc.
Đại biểu Đào Chí Nghĩa - Đoàn ĐBQH TP Cần Thơ cho rằng, bản sắc văn hóa không chỉ thể hiện ở phương diện mỹ thuật của từng công trình mà còn gắn với không gian sống, ký ức đô thị, làng nghề và kiến trúc truyền thống đặc thù của mỗi vùng, miền.
Theo đại biểu, nếu Luật không xác định những nguyên tắc và tiêu chí cơ bản thì có thể dẫn đến tình trạng mỗi địa phương có cách hiểu và cách áp dụng khác nhau. Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 5 nguyên tắc nhận diện bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc trên cơ sở khoa học, điều tra, khảo sát thực tế, đồng thời có sự tham gia của chuyên gia, tổ chức nghề nghiệp và cộng đồng.
Cùng quan tâm đến nội dung này, đại biểu Trần Văn Tuấn - Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Ninh đề nghị tiếp tục khẳng định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức và cá nhân trong việc bảo vệ, giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
Đại biểu nhận định, kiến trúc không chỉ là câu chuyện xây dựng một công trình đẹp mà còn là diện mạo vật chất của đô thị, ký ức của cộng đồng và trong nhiều trường hợp là một phần bản sắc quốc gia. Thực tế tại một số khu đô thị, khu dân cư mới cho thấy tình trạng kiến trúc sao chép, pha tạp, khiến các không gian đô thị trở nên tương đồng và thiếu dấu ấn riêng.
Không chỉ từng công trình riêng lẻ, tổng thể không gian kiến trúc và văn hóa xung quanh di tích, khu phố cũ, khu dân cư truyền thống cũng cần được bảo vệ. Trên cơ sở đó, đại biểu đề nghị cụ thể hóa trách nhiệm bảo vệ bản sắc trong toàn bộ quá trình từ lập quy hoạch, lập dự án, thiết kế, thẩm định, phê duyệt đến quản lý công trình.
Liên quan đến công trình kiến trúc có giá trị, đại biểu Hoàng Ngân Hoàn - Đoàn ĐBQH tỉnh Sơn La đồng tình với việc giao Chính phủ quy định tiêu chí đánh giá, phân loại và cơ chế bảo tồn. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng Luật cần xác định rõ nguyên tắc “bảo tồn thích ứng”.
Theo đề xuất này, bảo tồn phải gắn với khai thác và sử dụng hợp lý. Công trình có thể được cải tạo, hiện đại hóa bên trong hoặc chuyển đổi công năng, miễn là không làm mất các giá trị kiến trúc cốt lõi. Nhà nước cũng cần có chính sách hỗ trợ phù hợp về tài chính, đất đai đối với chủ sở hữu và người sử dụng khi họ thực hiện nghĩa vụ bảo tồn.
Cách tiếp cận này nhằm tránh tình trạng công trình được bảo vệ về hình thức nhưng không thể khai thác hiệu quả, từ đó tạo thêm gánh nặng cho chủ sở hữu và làm giảm tính bền vững của hoạt động bảo tồn.
Thi tuyển kiến trúc, tăng kiểm soát hay mở rộng quyền quyết định?
Nhóm vấn đề thứ hai xoay quanh quy định về thi tuyển, tuyển chọn phương án kiến trúc và thẩm quyền quyết định của địa phương. Các đại biểu đưa ra nhiều cách tiếp cận khác nhau, phản ánh yêu cầu cân bằng giữa kiểm soát chất lượng và đơn giản hóa thủ tục đầu tư.
Đại biểu Vũ Văn Tiến - Đoàn ĐBQH TP Hải Phòng cho rằng, việc chuyển từ bắt buộc thi tuyển sang cho phép áp dụng cả thi tuyển và tuyển chọn mang lại sự linh hoạt nhưng cũng đặt ra yêu cầu bảo đảm tính minh bạch và độc lập về chuyên môn.
Trong thi tuyển, phương án kiến trúc được đánh giá bởi hội đồng gồm các chuyên gia có kinh nghiệm và năng lực phù hợp. Trong khi đó, nếu áp dụng hình thức tuyển chọn mà chủ đầu tư vừa tổ chức vừa trực tiếp lựa chọn phương án thì có thể phát sinh tình trạng thiếu khách quan.
Do đó, đại biểu đề nghị nếu tiếp tục duy trì hình thức tuyển chọn, cần quy định việc thành lập Hội đồng tư vấn tuyển chọn có năng lực chuyên môn tương tự Hội đồng thi tuyển. Đây được xem là cơ chế cần thiết để kiểm soát chất lượng về nghệ thuật, bản sắc văn hóa, công năng và công nghệ của phương án kiến trúc.
Đại biểu cũng đề nghị cân nhắc việc đưa nhà ga đường sắt chính trong đô thị, cầu từ cấp II trở lên và một số công trình có ảnh hưởng lớn đến cảnh quan ra khỏi diện phải thi tuyển. Theo đại biểu, nếu được đầu tư thiết kế tốt, những công trình này có thể trở thành điểm nhấn, nâng cao sức hấp dẫn của đô thị và góp phần phát triển du lịch.
Đối với công trình sử dụng vốn tư nhân, đại biểu Vũ Văn Tiến cho rằng, không nên để chủ đầu tư hoàn toàn tự quyết định hình thức kiến trúc. Số lượng và quy mô công trình tư nhân ngày càng lớn, có ảnh hưởng trực tiếp đến diện mạo đô thị, vì vậy cần có cơ chế kiểm soát phù hợp.
Từ góc độ tiêu chí áp dụng, đại biểu Đào Chí Nghĩa đề nghị làm rõ các khái niệm “công trình quan trọng”, “điểm nhấn trong đô thị”, “công trình tiêu biểu” và “tuyến đường chính” tại Điều 17. Nếu thiếu tiêu chí thống nhất, cùng một loại công trình có thể phải thi tuyển ở địa phương này nhưng không phải thi tuyển ở địa phương khác.
Đại biểu đề xuất Luật quy định những tiêu chí tối thiểu về quy mô, vị trí, mức độ tác động đến cảnh quan, không gian công cộng, giá trị văn hóa - lịch sử và ảnh hưởng đối với cộng đồng.
Trong khi đó, đại biểu Lê Thanh Hoàn - Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa, đề nghị tăng cường phân quyền. Theo đại biểu, chính quyền cấp tỉnh nên được quyết định công trình nào tại địa phương phải tổ chức thi tuyển phương án kiến trúc, trên cơ sở quy chế quản lý kiến trúc do địa phương ban hành. Cách tiếp cận này phù hợp với nguyên tắc địa phương quyết định và chịu trách nhiệm đối với những vấn đề thuộc phạm vi quản lý.
Cùng theo hướng hạn chế quy định cứng, đại biểu Phạm Thúy Chinh - Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai, đề nghị chỉ bắt buộc thi tuyển đối với công trình mang tính biểu tượng quốc gia hoặc biểu tượng của địa phương. Các công trình còn lại nên được quản lý thông qua chất lượng đầu ra, mức độ phù hợp với cảnh quan, hiệu quả sử dụng và giá trị lâu dài.
Theo đại biểu, nếu quy định quá nhiều trường hợp phải thi tuyển ngay trong Luật có thể kéo dài quá trình chuẩn bị đầu tư, làm chậm dự án và gây lãng phí trong bối cảnh nhu cầu phát triển hạ tầng ngày càng lớn.
Ở chiều ngược lại, đại biểu Lê Hoàng Anh - Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai đề nghị tăng cường kiểm soát đối với các trường hợp được miễn thi tuyển. Ba nhóm công trình gồm công trình bảo vệ bí mật, công trình khẩn cấp - cấp bách và công trình thực hiện theo thủ tục đầu tư đặc biệt có thể tạo khoảng trống trong kiểm soát chất lượng kiến trúc.
Đại biểu đề nghị những công trình thuộc ba nhóm này, nếu có quy mô hoặc vị trí đáng lẽ phải thi tuyển, vẫn phải có ý kiến bằng văn bản của cơ quan chuyên môn về kiến trúc cấp tỉnh trước khi phê duyệt.
Bên cạnh đó, cần nghiên cứu ngưỡng bắt buộc thi tuyển không phụ thuộc thủ tục đầu tư, chẳng hạn công trình cao từ 50 m, có tổng diện tích sàn từ 50.000 m² hoặc nằm trong khu di tích, danh thắng, trục đô thị đặc biệt và đô thị loại I.
Các ý kiến cho thấy yêu cầu hoàn thiện Điều 17 không chỉ là lựa chọn giữa thi tuyển và tuyển chọn, mà còn phải xác lập được cơ chế kiểm soát chất lượng, tiêu chí áp dụng và trách nhiệm của từng chủ thể.
Chuyển từ quản lý chứng chỉ sang giám sát quá trình hành nghề
Nhóm vấn đề thứ ba tập trung vào quản lý hành nghề, tiêu chuẩn năng lực, cơ sở dữ liệu và hoạt động của kiến trúc sư nước ngoài tại Việt Nam.
Đại biểu Trịnh Ngọc Phương - Đoàn ĐBQH tỉnh Tây Ninh đề nghị chuyển dần từ cơ chế “cấp chứng chỉ để được hành nghề” sang “đăng ký để hành nghề và chịu sự giám sát liên tục”.
Theo đại biểu, chứng chỉ chỉ xác nhận một cá nhân đáp ứng điều kiện tại một thời điểm. Chất lượng nghề nghiệp phải được kiểm tra và đánh giá trong suốt quá trình hành nghề. Vì vậy, hoạt động quản lý không nên chủ yếu dựa vào một văn bản giấy mà phải gắn với tiêu chuẩn năng lực, dữ liệu hành nghề, trách nhiệm nghề nghiệp và cơ chế hậu kiểm.
Đối với kiến trúc sư nước ngoài, đại biểu đề nghị không chỉ kiểm tra loại chứng chỉ mà họ sở hữu, mà còn phải kiểm soát năng lực thực tế, trách nhiệm nghề nghiệp tại Việt Nam và việc tuân thủ pháp luật, quy chuẩn, tiêu chuẩn cũng như các yêu cầu về văn hóa, kiến trúc của Việt Nam.
Một vấn đề khác được đặt ra là tình trạng nhà thầu tư vấn nước ngoài nhận hợp đồng thiết kế theo mặt bằng giá quốc tế, sau đó giao phần lớn công việc cho kiến trúc sư Việt Nam thực hiện. Đại biểu Trịnh Ngọc Phương đề nghị quy định rõ trách nhiệm và quyền lợi của các bên, bảo đảm công bằng, bảo vệ giá trị sáng tạo của kiến trúc sư Việt Nam và giúp năng lực của đội ngũ trong nước được nâng lên sau mỗi dự án hợp tác quốc tế.
Liên quan đến tiêu chuẩn năng lực và dữ liệu hành nghề, đại biểu Lý Thị Lan - Đoàn ĐBQH tỉnh Tuyên Quang đề nghị phân biệt rõ hai khái niệm “tiêu chuẩn năng lực” và “thông tin về năng lực”.
Theo đại biểu, tiêu chuẩn năng lực là yêu cầu pháp lý phải được áp dụng thống nhất. Thông tin về năng lực là dữ liệu riêng của từng cá nhân, bao gồm trình độ, kinh nghiệm, chứng chỉ và quá trình hành nghề.
Vì vậy, cơ quan chuyên môn chỉ nên thực hiện việc cập nhật, xác thực thông tin cá nhân và trạng thái hành nghề, không tự đặt ra tiêu chuẩn riêng dẫn đến tình trạng mỗi địa phương áp dụng một cách khác nhau.
Đối với cá nhân không thuộc diện phải có chứng chỉ, đại biểu đề nghị cho phép tự khai và tự chịu trách nhiệm về thông tin cũng như hoạt động hành nghề. Cơ quan nhà nước thực hiện cập nhật, xác thực và hậu kiểm. Trường hợp cơ quan quản lý cập nhật chậm hoặc để xảy ra sai sót thì không được làm ảnh hưởng đến quyền hành nghề hợp pháp của cá nhân.
Những đề xuất này hướng tới mô hình quản lý dựa trên dữ liệu, trách nhiệm nghề nghiệp và giám sát liên tục, thay vì chỉ kiểm soát điều kiện đầu vào thông qua chứng chỉ.
Về bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc, Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết, khoản 1 Điều 5 của dự thảo đã phản ánh các yếu tố về không gian, kiến trúc, kỹ thuật, tri thức và văn hóa của các vùng, miền. Dự thảo cũng có những quy định nhằm cụ thể hóa các yếu tố đặc thù của từng địa bàn, từng khu vực thông qua việc xây dựng quy chế quản lý kiến trúc.
Bộ trưởng nhấn mạnh, việc sửa đổi Luật Kiến trúc có ý nghĩa đối với phát triển kinh tế - xã hội, sự thay đổi không gian đô thị và kiến trúc tại các địa phương, đồng thời phải giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa xây dựng công trình hiện đại với bảo tồn di tích, di sản văn hóa.
Trên cơ sở các ý kiến, kiến nghị và đề xuất của đại biểu Quốc hội, Bộ Xây dựng sẽ tiếp thu tối đa để tiếp tục hoàn thiện hồ sơ dự án Luật, báo cáo Chính phủ trước khi trình Quốc hội xem xét, thông qua.
