Trước áp lực giá cả, vật liệu xây dựng hiện là yếu tố quyết định ổn định vĩ mô và hiệu quả đầu tư. Bộ Xây dựng đã chủ động nắm bắt diễn biến, thực hiện vai trò điều phối và dẫn dắt thị trường thông qua việc minh bạch hóa dữ liệu giá. Đây là giải pháp trọng tâm nhằm nâng cao trách nhiệm quản lý, kiểm soát chi phí và bảo đảm tiến độ các dự án. 
VLXD trở thành biến số vĩ mô, áp lực chi phí lan rộng
Diễn biến giá VLXD thời gian gần đây cho thấy, mức độ tác động đã vượt xa phạm vi của một yếu tố đầu vào đơn lẻ, lan rộng trên toàn bộ chuỗi đầu tư xây dựng. Nhiều loại vật liệu chủ lực ghi nhận mức tăng đáng kể: nhựa đường tăng gần 30-32%, cát và đá xây dựng tăng trên 20%, xi măng tăng khoảng 5-7%. Sau kỳ nghỉ Tết Nguyên đán, một số nhóm vật tư tiếp tục tăng phổ biến 20-30%, tạo áp lực lớn đối với các dự án đang triển khai.
Thực tế tại các tỉnh phía Nam cho thấy, tình trạng khan hiếm cát, đá, đất san lấp diễn ra cục bộ, đẩy giá lên cao và gây gián đoạn thi công nhiều công trình hạ tầng. Nguồn cung hạn chế trong khi nhu cầu tăng mạnh từ các dự án cao tốc, sân bay, đô thị khiến thị trường mất cân đối trong ngắn hạn. Đây là vấn đề đã được nhiều cơ quan báo chí lớn phản ánh, đồng thời cũng được cơ quan quản lý thừa nhận là một điểm nghẽn cần xử lý sớm.
Tại họp báo ngày 09/4 vừa qua, Bộ Xây dựng đánh giá, giá VLXD chịu tác động mạnh từ biến động giá năng lượng và nguyên liệu thế giới trong bối cảnh địa chính trị phức tạp. Khi giá xăng dầu, than, điện tăng, chi phí sản xuất vật liệu và vận chuyển đồng loạt leo thang, kéo theo chi phí thi công tăng theo dây chuyền.
Theo nhận định của Hội Vật liệu xây dựng Việt Nam, chi phí VLXD hiện chiếm tỷ trọng lớn trong tổng chi phí công trình, đặc biệt với các dự án hạ tầng quy mô lớn. Thép, xi măng, nhựa đường và chi phí logistics là những yếu tố nhạy cảm nhất với biến động giá năng lượng. Khi các yếu tố này đồng loạt tăng, dự toán ban đầu dễ bị phá vỡ, kéo theo rủi ro về tiến độ và hiệu quả đầu tư.
Ông Tống Văn Nga - Chủ tịch Hội VLXD Việt Nam đã nhiều lần nhấn mạnh rằng, biến động giá VLXD hiện nay không còn mang tính chu kỳ ngắn hạn mà có tính hệ thống, gắn với biến động của thị trường năng lượng và chuỗi cung ứng toàn cầu. Điều này đòi hỏi phương thức điều hành phải linh hoạt hơn, dựa trên dữ liệu và tín hiệu thị trường thay vì các biện pháp hành chính đơn thuần.
Công bố giá kịp thời, gắn điều hành chi phí với cân đối cung - cầu
Trước áp lực từ thực tiễn, Bộ Xây dựng đã chuyển hướng mạnh mẽ trong công tác quản lý, từ phản ứng bị động sang chủ động theo dõi và điều hành thị trường. Một trong những giải pháp trọng tâm là yêu cầu các địa phương cập nhật, công bố giá VLXD và chỉ số giá xây dựng kịp thời, sát với diễn biến thực tế.
Theo chỉ đạo, việc công bố giá không chỉ thực hiện định kỳ mà cần linh hoạt theo tháng, thậm chí theo thời điểm khi thị trường có biến động lớn. Đây là cơ sở quan trọng để chủ đầu tư, nhà thầu điều chỉnh dự toán, tránh tình trạng độ trễ thông tin khiến chi phí bị đội lên ngoài kiểm soát.
Cùng với đó, Bộ nhấn mạnh việc gắn quản lý giá VLXD với kiểm soát tổng mức đầu tư xây dựng. Các chủ đầu tư được yêu cầu đánh giá đầy đủ tác động của biến động giá, sử dụng hợp lý chi phí dự phòng, đồng thời lựa chọn loại hợp đồng phù hợp. Đặc biệt, với các hợp đồng trọn gói hoặc đơn giá cố định, vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro khi giá biến động, cần có cơ chế điều chỉnh linh hoạt hơn để giảm thiểu tranh chấp.
Song song với công tác công bố giá, các biện pháp kiểm tra, giám sát thị trường cũng được tăng cường nhằm ngăn chặn hiện tượng đầu cơ, găm hàng, "thổi giá". Các địa phương được yêu cầu rà soát, cân đối nguồn cung, đẩy nhanh cấp phép khai thác mỏ vật liệu, nhất là cát, đá, đất đắp phục vụ các dự án hạ tầng trọng điểm.
Thực tiễn cho thấy, việc công bố giá kịp thời và minh bạch không chỉ giúp ổn định thị trường mà còn tạo nền tảng cho việc điều hành chi phí đầu tư một cách khoa học, hạn chế tình trạng đội vốn, chậm tiến độ, những vấn đề từng xảy ra ở nhiều dự án trong giai đoạn trước.
Điều phối nguồn cung gắn với tiến độ dự án
Một điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận mới là việc đặt bài toán VLXD trong mối quan hệ trực tiếp với tiến độ các dự án đầu tư công. Theo đó, nguồn cung vật liệu không còn được coi là vấn đề riêng của thị trường mà trở thành yếu tố quyết định khả năng giải ngân và hiệu quả đầu tư.
Trong quý I/2026, Bộ Xây dựng đã phối hợp với các bộ, ngành và địa phương tổ chức nhiều đoàn công tác nhằm tháo gỡ khó khăn về vật liệu cho các dự án trọng điểm. Các công trình như tuyến cao tốc Bắc - Nam giai đoạn 2021-2025, các tuyến cao tốc khu vực phía Nam hay các dự án hạ tầng chiến lược đều có nhu cầu vật liệu rất lớn, đặc biệt là cát đắp nền và đá xây dựng.
Thực tế tại khu vực phía Nam cho thấy, việc chậm cấp phép mỏ, hạn chế về trữ lượng và thủ tục khai thác đã khiến nguồn cung không đáp ứng kịp nhu cầu. Điều này dẫn đến tình trạng giá tăng cao, thậm chí xuất hiện cạnh tranh nguồn vật liệu giữa các dự án. Vì vậy, việc điều phối nguồn cung theo từng dự án, từng khu vực đang trở thành yêu cầu bắt buộc.
Các giải pháp được triển khai bao gồm: rà soát quy hoạch mỏ vật liệu, điều chỉnh công suất khai thác, ưu tiên cung cấp cho các dự án trọng điểm, đồng thời nghiên cứu sử dụng vật liệu thay thế như cát nghiền, tro xỉ, vật liệu tái chế… nhằm giảm áp lực lên nguồn tài nguyên tự nhiên.
Hoàn thiện thể chế, thúc đẩy vật liệu xanh và minh bạch dữ liệu
Ở tầm dài hạn, việc ổn định thị trường VLXD không thể chỉ dựa vào các biện pháp tình thế mà cần một hệ thống thể chế đồng bộ. Trong quý I/2026, Bộ Xây dựng đã trình và ban hành nhiều văn bản quan trọng, bao gồm các nghị định, thông tư và quy chuẩn kỹ thuật liên quan đến quản lý chi phí, phát triển vật liệu và quy hoạch xây dựng.
Đáng chú ý, các quy chuẩn, tiêu chuẩn mới đang được xây dựng theo hướng khuyến khích sử dụng vật liệu xanh, vật liệu tiết kiệm năng lượng, thân thiện môi trường. Đây không chỉ là xu hướng tất yếu trong bối cảnh biến đổi khí hậu mà còn là giải pháp giúp giảm phụ thuộc vào các vật liệu truyền thống có biến động giá mạnh.
Song song với đó, việc xây dựng và vận hành cơ sở dữ liệu quốc gia về hoạt động xây dựng đang được đẩy mạnh. Hệ thống này tích hợp hàng chục nghìn hồ sơ về giá vật liệu, chỉ số xây dựng, chi phí công trình… góp phần nâng cao tính minh bạch và hỗ trợ công tác dự báo, điều hành.
Theo các chuyên gia, khi dữ liệu thị trường được số hóa và cập nhật theo thời gian thực, cơ quan quản lý có thể đưa ra các quyết định chính xác hơn, đồng thời doanh nghiệp cũng chủ động hơn trong kế hoạch sản xuất, kinh doanh.
Trong bối cảnh chi phí năng lượng toàn cầu vẫn ở mức cao và tiềm ẩn nhiều rủi ro, thị trường VLXD được dự báo sẽ tiếp tục chịu áp lực tăng giá trong thời gian tới. Điều này đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác quản lý nhà nước, đặc biệt là vai trò điều phối của Bộ Xây dựng.
Từ thực tiễn hiện nay, có thể thấy cách tiếp cận điều hành đã có sự chuyển biến rõ nét: từ kiểm soát đơn thuần sang điều phối toàn diện, bao gồm cả cung - cầu, giá cả và thể chế. Đây là bước đi cần thiết nhằm bảo đảm ổn định thị trường, kiểm soát chi phí đầu tư và duy trì tiến độ các dự án trọng điểm.
Về dài hạn, việc phát triển thị trường VLXD theo hướng bền vững, minh bạch và có khả năng chống chịu trước biến động bên ngoài sẽ là yếu tố then chốt để ngành Xây dựng đạt được mục tiêu tăng trưởng. Trong đó, vai trò dẫn dắt của cơ quan quản lý, sự chủ động của doanh nghiệp và việc hoàn thiện hệ thống chính sách sẽ quyết định hiệu quả của quá trình chuyển đổi này.
