Đại biểu Quốc hội đề nghị bảo đảm nguồn vốn cho dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng

Sáng 6/8, trong khuôn khổ Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu Quốc hội thảo luận tại tổ về việc điều chỉnh chủ trương đầu tư Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng. Thảo luận tại Tổ 9 và Tổ 16 sáng 6/8, các đại biểu Quốc hội đề nghị làm rõ khả năng cân đối nguồn vốn, rà soát tổng mức đầu tư và bảo đảm quyền lợi tái định cư, sinh kế của người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số, khi điều chỉnh chủ trương đầu tư Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.

Đánh giá đầy đủ tác động, bảo đảm quyền lợi tái định cư

Đại biểu Ma Thị Thúy - Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Tuyên Quang cho rằng, hồ sơ dự án đã bổ sung, làm rõ hơn một số nội dung về nguồn vốn, phương án công nghệ, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Tuy nhiên, Chính phủ cần tiếp tục rà soát các vấn đề liên quan đến đồng bào dân tộc thiểu số, nhất là tác động đối với sinh kế và không gian văn hóa.

Theo đại biểu Ma Thị Thúy, tại Phú Thọ và Lào Cai, phần lớn các hộ dân bị ảnh hưởng bởi dự án là đồng bào dân tộc thiểu số. Vì vậy, hồ sơ cần làm rõ số hộ, số người bị ảnh hưởng; diện tích đất ở, đất sản xuất và đất lâm nghiệp bị thu hồi; số cộng đồng phải di chuyển, cũng như những tác động đến sinh kế, tín ngưỡng, không gian văn hóa và sự gắn kết cộng đồng. 

Lưu ý, số người phải tái định cư theo hồ sơ Chính phủ trình tăng từ 19.136 người lên khoảng 25.544 người, tức tăng 6.408 người so với Nghị quyết số 187/2025/QH15, là thay đổi có tác động xã hội lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều hộ dân, trong đó có đồng bào dân tộc thiểu số tại Phú Thọ và Lào Cai. Từ đó, đại biểu Ma Thị Thúy đề nghị làm rõ cơ sở xác định chi phí bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Việc tiết giảm 636 tỷ đồng so với phương án trình trước đây phải bảo đảm không ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của người bị thu hồi đất, nhất là nguồn lực dành cho tái định cư, phục hồi sinh kế và các chính sách an sinh xã hội. 

Đại biểu Ma Thị Thúy kiến nghị các địa phương phải hoàn thành khu tái định cư trước khi tiến hành thu hồi đất. Nơi ở mới cần bảo đảm đất ở, đất sản xuất, nước sinh hoạt, trường học, cơ sở y tế và các hạ tầng thiết yếu; đồng thời phù hợp với phong tục, không gian văn hóa và sự gắn kết cộng đồng của đồng bào.

Bên cạnh chính sách bồi thường, cần triển khai đồng bộ các chương trình phục hồi sinh kế, đào tạo nghề, tạo việc làm, hỗ trợ tín dụng và theo dõi đời sống người dân sau tái định cư.

Đồng tình với ý kiến trên, đại biểu Lý Thị Lan - Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Tuyên Quang đề nghị, trong quá trình triển khai dự án cần rà soát và kế thừa tối đa kết quả giải phóng mặt bằng mà Lào Cai cùng các địa phương đã thực hiện theo Nghị quyết số 187/2025/QH15. Việc điều chỉnh hướng tuyến và quy mô dự án làm thay đổi diện tích giải phóng mặt bằng. Vì vậy, cần xác định kỹ phần diện tích phát sinh, tránh thực hiện lại những công việc đã hoàn thành, không làm gián đoạn tiến độ và hạn chế tối đa ảnh hưởng thêm đến việc tái định cư của người dân.

Kiểm soát nguồn vốn và rà soát tổng mức đầu tư

Đại biểu Hoàng Quốc Khánh - Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lai Châu bày tỏ băn khoăn về khả năng cân đối nguồn vốn cho dự án. Theo báo cáo của Chính phủ được đại biểu viện dẫn, giai đoạn 2026-2030 mới bố trí được khoảng 27% tổng nguồn vốn, trong khi phần vốn ngân sách trung ương còn lại chưa được xác định rõ trong Tờ trình.

Đại biểu Hoàng Quốc Khánh đề nghị, bổ sung vào dự thảo nghị quyết quy định cụ thể về trách nhiệm của Chính phủ trước Quốc hội trong việc bảo đảm nguồn lực triển khai dự án. Chính phủ cần chịu trách nhiệm cân đối vốn, quản lý an toàn nợ công, không để ảnh hưởng đến các nhiệm vụ chi thiết yếu và những dự án trọng điểm quốc gia khác; đồng thời báo cáo Quốc hội hằng năm về tình hình thực hiện.

Theo đại biểu Hoàng Quốc Khánh, dự án được đề xuất bổ sung thêm hai cơ chế đặc thù, nâng tổng số lên 10 cơ chế. Việc mở rộng các cơ chế đặc biệt càng đặt ra yêu cầu phải xác định rõ trách nhiệm bảo đảm nguồn lực trong bối cảnh đất nước đang đồng thời triển khai nhiều dự án có quy mô lớn. 

Cùng quan tâm đến vấn đề nguồn lực, đại biểu Bùi Thị Quỳnh Thơ - Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Hà Tĩnh, đề nghị rà soát tổng mức đầu tư và tính hợp lý của các khoản chi phí.

Theo đại biểu Bùi Thị Quỳnh Thơ, tổng mức đầu tư tăng mạnh trong khi chiều dài tuyến chỉ tăng không đáng kể; nhu cầu sử dụng đất giảm nhưng chi phí giải phóng mặt bằng gần như tăng gấp đôi, đồng thời số hộ phải tái định cư cũng tăng. Một số định mức, đơn giá trong chi phí xây lắp tăng đáng kể nên cần được làm rõ về cơ sở tính toán. 

Đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát căn cứ xác định tổng mức đầu tư và các khoản chi phí phát sinh, bảo đảm các nội dung điều chỉnh có tính thực tế, minh bạch và khả thi; tránh thất thoát, lãng phí và sử dụng hiệu quả nguồn lực nhà nước.

Làm rõ nguyên nhân điều chỉnh, nâng cao tính khả thi

Đại biểu Nguyễn Tuấn Anh - Đoàn đại biểu Quốc hội TP Cần Thơ đề nghị đánh giá đầy đủ nguyên nhân dẫn đến việc phải điều chỉnh chủ trương đầu tư, nhất là những thay đổi liên quan đến quy mô dự án, phương án bồi thường, diện tích thu hồi đất và các yếu tố phát sinh trong quá trình triển khai.

Theo đại biểu Nguyễn Tuấn Anh, nguyên nhân chủ yếu có thể xuất phát từ công tác khảo sát, tính toán ban đầu chưa đầy đủ và kinh nghiệm tổ chức thực hiện còn hạn chế. Do đó, cần làm rõ trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị liên quan nhằm nâng cao chất lượng chuẩn bị đầu tư và hạn chế việc phải điều chỉnh dự án nhiều lần. 

Đề nghị tiếp tục đánh giá khả năng cân đối nguồn vốn, rủi ro đối với các khoản vay và những thay đổi về quy mô đầu tư. Việc rà soát cần được tiến hành tổng thể để bảo đảm tính khả thi, tránh kéo dài tiến độ và phát sinh thêm chi phí trong quá trình thực hiện.

Các ý kiến tại phiên thảo luận cho thấy việc điều chỉnh chủ trương đầu tư Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng cần được xem xét đồng thời trên cả ba phương diện: (i) hiệu quả đầu tư, (ii) khả năng bảo đảm nguồn lực, (iii) và tác động đối với người dân. Trong đó, yêu cầu xuyên suốt là kiểm soát chặt chi phí, xác định rõ trách nhiệm thực hiện và bảo đảm người dân bị thu hồi đất, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, có điều kiện sống ổn định sau tái định cư.