Từ chỗ chỉ thực thi và báo cáo, nay xã trở thành tuyến đầu quản lý đất đai, nguồn dữ liệu gốc, cầu nối trực tiếp với tỉnh và nơi giải quyết, đối thoại với người dân. 
Việc triển khai chính quyền địa phương 2 cấp đã đưa xã trở thành tuyến đầu trong quản lý đất đai, thay thế vai trò “trung gian” của huyện trước đây. Chủ tịch UBND xã không chỉ thực thi pháp luật, mà còn gánh trách nhiệm then chốt: đánh giá hiện trạng, kiến tạo dữ liệu gốc, minh bạch hóa thông tin và trực tiếp tham mưu cho tỉnh.
Theo điểm c, mục 2, Điều 19 Nghị định 151/2025/NĐ-CP, một trong những nội dung trọng tâm của lập quy hoạch sử dụng đất cấp xã là:
c) Phân tích, đánh giá hiện trạng sử dụng đất theo các loại đất quy định tại Điều 9 Luật Đất đai và các Điều 4, 5 và 6 Nghị định số 102/2024/NĐ-CP;
Quy định này xác định, việc đánh giá hiện trạng không chỉ dừng lại ở việc thống kê diện tích đất mà còn phải phản ánh được cơ cấu, chất lượng, mức độ khai thác và hiệu quả sử dụng đất, làm cơ sở khoa học để hoạch định kế hoạch sử dụng đất trong giai đoạn tới.
Theo quy định tại Điều 4, 5 và 6 của Nghị định 102/2024/NĐ-CP, đất đai được chia thành ba nhóm chính: Nhóm đất nông nghiệp: bao gồm đất trồng cây hàng năm, cây lâu năm, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản...
Nhóm đất phi nông nghiệp: gồm đất ở, đất công trình sự nghiệp, thương mại dịch vụ, đất quốc phòng - an ninh, công cộng...
Nhóm đất chưa sử dụng: diện tích đất chưa được đưa vào mục đích sử dụng cụ thể.
Việc phân loại rõ ràng này giúp chính quyền cấp xã có căn cứ thống nhất để phân tích, lập bản đồ và tổng hợp số liệu hiện trạng, tránh chồng chéo hoặc sai lệch trong báo cáo.
Để thực hiện nhiệm vụ đánh giá hiện trạng sử dụng đất theo Điều 19 Nghị định 151/2025/NĐ-CP, Chủ tịch xã cần:
1 - Chỉ đạo bộ phận địa chính thu thập, phân tích, đánh giá theo đúng quy định tại Điều 9 Luật Đất đai 2024 và các hướng dẫn liên quan.
2 - Dữ liệu về từng loại đất (nông nghiệp, phi nông nghiệp, đất chưa sử dụng) phải cập nhật đầy đủ, kịp thời, chính xác, vì đây là cơ sở đầu tiên và quan trọng nhất để tỉnh xây dựng quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất cấp trên. Nếu xã báo cáo sai, thiếu hoặc chậm sẽ tác động trực tiếp đến quy hoạch toàn tỉnh, ảnh hưởng đến thu hút đầu tư, phát triển kinh tế - xã hội.
3 - Trực tiếp làm việc với tỉnh trong công tác đất đai: Đề xuất nhu cầu đất đai cho các công trình, dự án thuộc phạm vi xã. Giải trình số liệu và hiện trạng trước các cơ quan chuyên môn cấp tỉnh. Chủ động tham mưu, kiến nghị chính sách hỗ trợ phát triển địa phương dựa trên quỹ đất. Điều này biến Chủ tịch xã thành cầu nối then chốt giữa người dân - cộng đồng doanh nghiệp - chính quyền tỉnh.
Trước đây, nhiều vướng mắc đất đai người dân phản ánh lên huyện. Nay, khi bỏ cấp huyện, người dân tìm đến chính quyền cấp xã đầu tiên và cũng là nơi cuối cùng trước khi vượt cấp lên tỉnh. Chủ tịch xã phải công khai, minh bạch số liệu, bản đồ, quy hoạch sử dụng đất để tạo niềm tin trong dân và hạn chế khiếu kiện. Đồng thời, xã trở thành cấp giải trình trực tiếp về việc thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng khi triển khai dự án phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích công cộng.
Vì vậy, yêu cầu Chủ tịch xã trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp phải đáp ứng những năng lực cao hơn, hiểu sâu hơn về pháp luật đất đai, quy hoạch, xây dựng. Sử dụng công nghệ thông tin trong cập nhật, quản lý cơ sở dữ liệu đất đai. Điều phối nguồn lực địa phương, bảo đảm kế hoạch sử dụng đất gắn với phát triển kinh tế - xã hội. Đối thoại, tham vấn cộng đồng để bảo đảm tính đồng thuận.
Nói cách khác, Chủ tịch xã không chỉ là người quản lý hành chính mà còn là “người kiến tạo chính sách ở cấp cơ sở”.
