Việc sớm hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật đồng bộ không chỉ là yêu cầu cấp thiết về mặt pháp lý, mà còn là điều kiện tiên quyết để triển khai hiệu quả các dự án hạ tầng chiến lược quốc gia, đặc biệt là dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam. 
Chủ động phân loại hệ thống và rà soát tiêu chuẩn kỹ thuật
Sáng 29/7, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh chủ trì cuộc họp về việc áp dụng tiêu chuẩn kỹ thuật cho các dự án đường sắt và công tác xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn trong lĩnh vực đường sắt.
Tại cuộc họp, Bộ trưởng Trần Hồng Minh yêu cầu các đơn vị chuyên môn, đặc biệt là Vụ Khoa học công nghệ, môi trường và Vật liệu xây dựng (KHCNMT&VLXD) khẩn trương phối hợp cùng các cơ quan liên quan rà soát, tổng hợp, hệ thống hóa đầy đủ các tiêu chuẩn hiện hành trong lĩnh vực đường sắt.
Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, hệ thống đường sắt cần được phân loại thành ba nhóm chính để thuận tiện cho việc rà soát và áp dụng tiêu chuẩn, gồm: Đường sắt đô thị; đường sắt thông thường có vận tốc dưới 200 km/h; đường sắt tốc độ cao, với vận tốc từ trên 200 km/h đến dưới 400 km/h. Từ đó, các đơn vị có trách nhiệm tiếp tục rà soát, thống kê các tiêu chuẩn hiện hành gồm cả tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) và tiêu chuẩn quốc tế đã được cho phép vận dụng tại Việt Nam.
Điểm đáng chú ý, Bộ trưởng Trần Hồng Minh yêu cầu xác định rõ từng tiêu chuẩn thuộc nhóm danh mục nào trong chuỗi các yếu tố kỹ thuật như kết cấu hạ tầng, thông tin tín hiệu, phương tiện, an toàn vận hành... Song hành với đó, mỗi tiêu chuẩn cần được đánh giá về mức độ khả thi khi áp dụng đối với từng loại hình đường sắt.
Bộ trưởng Trần Hồng Minh yêu cầu Vụ KHCNMT&VLXD chủ trì xây dựng dự thảo báo cáo tổng hợp và gửi Bộ Khoa học và Công nghệ thẩm định để hoàn thiện trình Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ đúng thời hạn vào ngày 10/8.
Phát biểu tại cuộc họp, Thứ trưởng Phạm Minh Hà nhấn mạnh rằng, với các dự án có công nghệ phức tạp, đặc biệt là trong các lĩnh vực mà Việt Nam chưa có kinh nghiệm triển khai, thì công tác thẩm định công nghệ cần được thực hiện sớm, thậm chí, cần làm trước cả bước thẩm định dự án. Trường hợp dự án đường sắt tốc độ cao cũng không ngoại lệ.
Theo Thứ trưởng Phạm Minh Hà, trước mắt, cần tiến hành rà soát, thống kê các tiêu chuẩn có thể dùng chung cho lĩnh vực đường sắt, đồng thời nghiên cứu thêm các tiêu chuẩn quốc tế có khả năng áp dụng tại Việt Nam. Khi công nghệ đã được xác định, có thể triển khai ngay mà không lo thiếu tiêu chuẩn để thực hiện.
Đồng tình với quan điểm trên, Thứ trưởng Nguyễn Danh Huy nêu rõ: “Yêu cầu cấp thiết hiện nay là xác định các thông số kỹ thuật chủ yếu của dự án đường sắt. Trên cơ sở đó, đơn vị tư vấn có trách nhiệm lựa chọn công nghệ phù hợp và đề xuất danh mục tiêu chuẩn áp dụng cho dự án”.
Theo Thứ trưởng Nguyễn Danh Huy, Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật cho phép dự án áp dụng đồng thời cả TCVN và tiêu chuẩn nước ngoài, phải đảm bảo tính tương thích với công nghệ lựa chọn. Việc kết hợp linh hoạt các nguồn tiêu chuẩn là một lợi thế trong bối cảnh Việt Nam đang tiếp cận công nghệ tiên tiến toàn cầu, đặc biệt trong lĩnh vực đường sắt tốc độ cao.
Tăng cường nội lực, bám sát lộ trình xây dựng tiêu chuẩn
Báo cáo tại cuộc họp, ông Lê Trung Thành - Vụ trưởng Vụ KHCNMT&VLXD cho biết, việc xây dựng quy chuẩn kỹ thuật và tiêu chuẩn được thực hiện theo quy định của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật.
Trong lĩnh vực đường sắt, Bộ GTVT (nay là Bộ Xây dựng) đã xây dựng và công bố 11 quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) cùng 130 TCVN có thể áp dụng cho một số hạng mục liên quan đến đường sắt tốc độ cao, đường sắt điện khí hóa và đường sắt đô thị. Các lĩnh vực đã được bao phủ bao gồm công trình, phương tiện, thông tin tín hiệu và điều khiển, điện, sức kéo.
Đặc biệt với đường sắt tốc độ cao là loại hình mới, các tiêu chuẩn kỹ thuật hiện hành chủ yếu tập trung vào phần kết cấu hạ tầng giao thông. Tính đến thời điểm hiện tại, Việt Nam đã công bố được 81 TCVN dùng cho các công trình kết cấu hạ tầng. Bên cạnh đó, đang có 36 dự thảo TCVN tiếp tục được xây dựng trên cơ sở tham khảo tiêu chuẩn châu Âu và các tiêu chuẩn quốc tế có thể áp dụng tại Việt Nam. Nếu được thông qua, tổng số tiêu chuẩn Việt Nam có thể áp dụng cho đường sắt tốc độ cao sẽ lên tới 117 TCVN.
Tuy nhiên, theo ông Thành, hiện hệ thống TCVN cho các loại hình đường sắt mới như đường sắt tốc độ cao, vẫn chưa toàn diện, phần lớn chỉ mới dừng ở mức tiêu chuẩn dùng chung, đặc biệt là cho các hạng mục kết cấu hạ tầng. Trong khi đó, các tiêu chuẩn liên quan đến công nghệ, kỹ thuật cao vẫn chưa được xây dựng đầy đủ. Điều này là một khoảng trống đáng lưu ý, nhất là khi Việt Nam chưa xác định được công nghệ chính thức sẽ áp dụng cho dự án đường sắt tốc độ cao.
Cũng vì lý do đó, các tiêu chuẩn về công nghệ sẽ cần được nghiên cứu xây dựng thành TCVN một cách phù hợp khi công nghệ được lựa chọn cụ thể. Đây là quy trình bắt buộc nhằm đảm bảo rằng hệ thống tiêu chuẩn không chỉ đầy đủ mà còn tương thích và cập nhật với công nghệ hiện đại trong lĩnh vực đường sắt tốc độ cao.
