Các trận ngập lụt tại nhiều tỉnh thành của Việt Nam năm 2025 cho chúng ta thấy, việc định cư và có các giải pháp thích ứng với các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng trở nên quan trọng và cấp thiết. Công tác trong ngành Xây dựng, tôi đã đi công tác và làm việc nhiều lần tại các tỉnh miền Trung. Chỉ vài ngày sau các trận bão, lũ lớn đoàn công tác của chúng tôi đều có mặt để tìm hiểu và nghiên cứu đề xuất thêm các giải pháp về công trình nhằm khắc phục hậu quả cũng như chung sống an toàn hơn với thiên tai.
Sức mạnh và sự tàn phá khủng khiếp của thiên tai như trận lụt tại Huế (1999), trận lũ quét, sạt lở đất tại Quảng Bình (2020), trận bão Yagi tại Hải Phòng (2023) và đặc biệt các trận ngập lụt tại các tỉnh thành của Việt Nam năm 2025 cho chúng ta thấy rằng việc định cư và có các giải pháp thích ứng với các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng trở nên quan trọng. Trong đó, các giải pháp công trình thuận lợi cho cứu hộ, cứu trợ là một phần của thích ứng.
Bài toán của ngành xây dựng không chỉ là xây làm sao cho tốt, cho đẹp, chi phí tối ưu, mà cần trả lời thêm câu hỏi: Xây là sao cho thuận lợi cứu hộ, cứu trợ(?). Các giải pháp vĩ mô như tổ chức quy hoạch lại việc định cư, bổ sung hệ thống hạ tầng kỹ thuật để phục vụ an toàn… là các giải pháp cần thiết nhưng sẽ lâu dài và cần nhiêu kinh phí. Chúng ta hoàn toàn có thể song song áp dụng các giải pháp ít tốn kém và có thể làm ngay, phát huy hiệu quả ngay, người dân, nhà nước, doanh nghiệp đều có thể thực hiện. Có thể kể đến một vài giải pháp sau:
(1). Bố trí sẵn các kho hàng quy mô nhỏ chứa đồ cứu hộ, cứu trợ (mỳ gói, áo phao, nước sạch, ác quy sạc, thuốc men…) rải rác tại vị trí các công trình công cộng hoặc nhà dân tình nguyện trong khu vực (có nguy cơ bị ngập). Phương tiện cứu hộ, cứu trợ đi vào vùng ngập nhận hàng tại điểm kho rồi tỏa đi các điểm dân cư sẽ nhanh hơn. Hình thức này giống như mô hình logistic của các công ty thương mại điện tử. Thời gian và quãng đường vận chuyển hàng sẽ giảm đi đáng kể. Việc này sẽ tốt hơn nếu dựa trên bản đồ dự báo ngập lụt theo từng khu vực mà Bộ Nông nghiệp và Môi trường đưa ra.
(2). Các doanh nghiệp sản xuất đồ gia dụng có thể nghiên cứu tạo các sản phẩm đa dụng cho vùng lụt như: Chế ra các thùng chứa đồ cứu trợ dạng modul có thể nổi, chống nước, có dây kéo để thuận lợi sắp xếp trong kho, vận chuyển và giao cho các gia đình trong thời gian ngắn nhất. Đội cứu trợ không cần thiết đưa tận tay người dân mà chỉ cần ném hoặc buộc vào cửa để người dân tự ra vớt. Sau khi lấy đồ cứu trợ ra có thể tái sử dụng modul này để làm vật dụng chứa nước sinh hoạt hoặc làm phao khi khẩn cấp.
(3). Có thể nghiên cứu chế tạo loại bể nước sạch trên mái, ở sân bằng các vật liệu và kết cấu dễ dàng tháo rời, vận chuyển và lắp ghép bằng tay. Ngày thường là bể chứa nước ăn gia đình, khi có lụt có thể dễ dàng chằng buộc, gia cố để biến thành phao, thành thuyền.
(4). Các gia đình vùng có nguy cơ ngập lụt sâu nên làm sẵn các kết cấu neo tại nhà sao cho dễ thấy dễ sử dụng. Cano, thuyền cứu hộ khi đến có thể ngay lập tức neo chắc vào công trình để chuyển người xuống một cách nhanh và an toàn. Các clip về cứu hộ cho thấy, hệ thống dây điện, cây cối và các kết cấu mái trước các căn nhà đã làm tăng thời gian ca nô neo đậu và tiếp cận cứu hộ lên rất nhiều lần. Do vậy, chính quyền tại khu dân cư cần tính toán sắp xếp lại hệ thống vật cản này.
(5). Theo thói quen tại các khu dân cư kết cấu mái che, mái vẩy tầng 1 thường được làm bằng cột, xà gồ thép hình và mái tôn lợp dốc với kết cấu thiếu chắc chắn chủ yếu chỉ che mưa. Khi cứu hộ việc vận chuyển người, vật nặng từ tầng 2 xuống qua mái tôn này rất nguy hiểm do trơn trượt và có thể sập mái. Các gia đình cần có biện pháp gia cố một vệt mái được có kết cấu kiên cố, chống trơn trượt để người dân di chuyển từ ban công tầng 2 theo vệt này xuống ca nô nhanh và an toàn.
(6). Hình thức kiến trúc mái dốc, lợp ngói truyền thống sẽ có kiến trúc đẹp, tác dụng thoát nước mưa tốt hơn mái bằng kết cấu bê tông cốt thép. Tuy nhiên, khi tránh ngập thì mái bằng bê tông cốt thép sẽ sử dụng hiệu quả hơn mái dốc rất nhiều. Do vậy, khi xây dựng các công trình nhà ở mới cũng cần tính toán trước các kết cấu gác lửng tránh ngập hoặc mái bằng hoặc các ô cửa trên cao thoát ra khu vực có mái bằng để người dân thuận lợi sinh hoạt, bảo vệ được sức khỏe khi phải sống trên mái một vài ngày.
(7). Các clip cứu hộ cho thấy, nhiều người dân rất khó khăn khi phá được mái ra ngoài. Đội cứu hộ phải mất rất nhiều thời gian sử dụng rìu và cưa để phá các thanh lito gỗ dỡ ngói cho người dân chui ra. Nếu nhà sử dụng hệ kết cấu thép để đỡ mái với kích thước không đảm bảo người chui lọt và không có thiết bị phá hậu quả sẽ rất nghiêm trọng. Do vậy, kết cấu lợp mái theo hệ xà gồ, lito liền mạch cũng cần được nghiên cứu lại. Cần có các khu vực dễ phá dỡ ở tường hoặc mái bằng các vật dụng phổ thông để người dân thoát hiểm một cách nhanh chóng nhất.
(8). Khi mạng viễn thông hiện đại bị trục trặc thì các hình thức thông tin khác có thể lại có tác dụng lớn. Kinh nghiệm thời chiến cho thấy, các hình thức thông tin công nghệ thấp như sử dụng sóng radio, liên lạc qua dây hữu tuyến hoặc nguyên thủy hơn như như đốt lửa, tạo khói, khói màu, tín hiệu cờ… vẫn có thể sử dụng hiệu quả.
Trên thực tế còn có rất nhiều giải pháp khác không quá phức tạp nhưng hiệu quả cao có thể áp dụng khi ngập lụt. Các giải pháp trên người dân, doanh nghiệp hay nhà nước đều có thể độc lập hoặc phối hợp thực hiện với chi phí nhỏ. Nguyên tắc giải pháp đơn giản nhưng tạo cơ hội sinh tồn lớn luôn là cách tiếp cận ưu tiên khi có tình huống khẩn cấp xảy ra.
Rất mong các thông tin gợi ý trên sẽ đến được tới các nơi có nguy cơ ngập lụt. Xin cầu chúc người dân miền Trung thân yêu được bình an, mạnh mẽ vượt qua những khó khăn trước mắt và vững vàng đối diện với các tình huống thiên tai có thể còn xuất hiện trong tương lai.
