Đề xuất chuyển cơ chế quản lý hành chính Nhà nước sang công cụ thị trường đối với xăng dầu

Công cụ thị trường là yếu tố quyết định

Theo đại biểu Quốc hội TP Hà Nội Hoàng Văn Cường, xăng dầu là một mặt hàng mang tính chiến lược, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của người dân và sản xuất. Đây cũng là mặt hàng rất nhạy cảm, thường xuyên biến động vì phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố như: Chính trị thế giới biến động, chiến tranh, diễn biến kinh tế thế giới, thậm chí cả vấn đề thiên tai cũng có thể ảnh hưởng đến giá xăng dầu... Đặt ra vấn đề, làm sao bình ổn điều hành giá và bình ổn điều hành giá không chỉ riêng đối với một quốc gia mà cả tầm thế giới.

Ở Việt Nam, Chính phủ đã có rất nhiều nỗ lực để điều hành và bình ổn giá xăng dầu, điển hình là 3 công cụ điều hành thông qua: Giá cơ sở; Thuế; Trích lập Quỹ bình ổn giá (BOG) xăng dầu.

Việc điều hành này mang lại kết quả khá tích cực, trong đó Nhà nước có vai trò lớn trong việc điều hành giá xăng dầu, thể hiện trong nhiều kỳ biến động lớn về giá xăng dầu trên thế giới với những chính sách đảm bảo không tạo ra cú sốc bất thường về giá xăng dầu.

Tuy nhiên, mặc dù Nhà nước kiểm soát về giá, ấn định giá nhưng giá vẫn phải theo thế giới và phụ thuộc vào biến động bất thường, thường xuyên của thế giới; vẫn mang tính chất mệnh lệnh hành chính Nhà nước áp đặt cho các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu phải bán mức giá theo quy định. Khi đã dùng hành chính áp đặt sẽ không đảm bảo lợi ích về mặt lợi nhuận do hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp đó tính toán.

Đối với công cụ về thuế hay sử dụng công cụ trích Quỹ BOG, thực chất là đang dùng chính nguồn lực của ngân sách hoặc nguồn lực của người dân để tạo ra bình ổn giá chứ chưa sử dụng công cụ sức mạnh của thị trường.

Đại biểu Hoàng Văn Cường đề xuất, việc sửa đổi chính sách quản lý thị trường xăng dầu trong thời gian tới nên chuyển từ cơ chế quản lý hành chính Nhà nước sang công cụ thị trường, thị trường điều tiết.

Đồng thời cũng cần tạo ra các cơ sở pháp lý và các điều kiện khuôn khổ cho các doanh nghiệp sử dụng các công cụ phái sinh để bình ổn, do đây là các công cụ hiện đại đang được các công ty lớn trên thế giới sử dụng.

Bên cạnh đó phải có nguồn lực dự trữ quốc gia, phải có thị trường để đảm bảo các bên tham gia giao dịch tốt.

Đồng quan điểm trên, Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam Bùi Ngọc Bảo cũng cho rằng, nút thắt trong tất cả các Nghị định Chính phủ ban hành trong thời gian qua cơ bản nhất vẫn là các cơ chế điều hành mang tính chất hành chính, đặc biệt là vấn đề giá.

Cơ quan quản lý Nhà nước vẫn phải 7 ngày xác định giá một lần là làm thay cho doanh nghiệp. Ở những giai đoạn giá xăng chỉ 15.000 đồng/lít hay có giai đoạn lên đến 33.000 đồng/lít (năm 2022), đều có cùng một cơ chế vận hành, cùng chế tài...

Chủ tịch Hiệp hội xăng dầu đề xuất, cơ quản lý Nhà nước không chỉ phải đảm bảo an ninh năng lượng, nguồn cung ứng cho nền kinh tế; mà còn phải đảm bảo quản lý về mặt bằng giá chung để không có tác động mạnh hoặc khi thế giới biến động mạnh thì sử dụng những chính sách tài khóa thông qua thuế, cơ chế bình ổn để xử lý, còn lại để thị trường vận hành.

Tuy nhiên, ông Bùi Ngọc Bảo cũng lưu ý, đổi với chính sách sử dụng nghiệp vụ về phái sinh, thì phái sinh không thuần túy là việc đầu tư tài chính, mà là những nghiệp vụ phòng vệ giá, tức là bảo hiểm giá xăng dầu. Nhưng quy định cũng thiếu đồng bộ khi những hoạt động về phái sinh không được hoạch toán vào chi phí bảo hiểm của xăng dầu mà lại cho đây là hoạt động về đầu tư tài chính.

Thực tế tất cả các doanh nghiệp xăng dầu trên thế giới đều làm nghiệp vụ phái sinh. Nhưng, nếu sử dụng nghiệp vụ này ở Việt Nam, đúng thì không sao nhưng lỗ thì doanh nghiệp phải chịu hoàn toàn trách nhiệm, bởi đây là hoạt động tài chính, không được tổ chức hạch toán.

Hoàn thiện Nghị định mới phù hợp biến động thị trường

Ông Bùi Ngọc Bảo nhấn mạnh việc phải đánh giá, rà soát và xây dựng mới Nghị định để thay thế những tồn tại trong Nghị định số 83/2014/NĐ-CP, Nghị định số 95/2021/NĐ-CP sửa đổi trong thời gian vừa qua là quyết định đúng đắn của Thủ tướng Chính phủ.

Theo chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long, việc cấp thiết hoàn thiện Nghị định mới về quản lý kinh doanh xăng dầu là cần thiết để phù hợp với tình hình biến động của thị trường xăng dầu hiện nay. Bởi từ năm 2003 đến nay, Chính phủ đã luôn quan tâm tới hệ thống văn bản pháp quy riêng để quản lý mặt hàng xăng dầu, thể hiện qua việc đã xây dựng 1 Quyết định và 5 Nghị định.

Tuy nhiên, trước tình hình biến động của thị trường trong nước và trên thế giới, nhiều quy định trong văn bản quản lý mặt hàng xăng dầu không còn thích hợp và cần phải thay đổi.

Do đó, thời gian qua Thường trực Chính phủ đã chỉ đạo Bộ Công Thương phối hợp với các Bộ, ngành để xây dựng một dự thảo Nghị định mới.

Đến nay, Bộ Công Thương đã tiến hành dự thảo lần thứ ba và đang trình Bộ Tư pháp để thẩm định một số nội dung mới như: Công thức và cơ chế định giá xăng dầu; Vấn đề về quỹ bình ổn giá; Điều kiện kinh doanh xăng dầu; Hệ thống kinh doanh xăng dầu và một số vấn đề khác…