Bộ Tài chính đề xuất nhiều cơ chế hoạt động, tài chính đặc thù cho Tổng công ty Đường sắt Việt Nam, tập trung vào phát triển Tổ hợp công nghiệp đường sắt, bảo trì kết cấu hạ tầng, xử lý tình huống khẩn cấp, khai thác thương mại tại các ga và tiếp cận vốn tín dụng đầu tư của Nhà nước. 
Bộ Tài chính đang xây dựng dự thảo Nghị định quy định cơ chế hoạt động, cơ chế tài chính đặc thù của Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR).
Theo Bộ Tài chính, qua rà soát thực tế hoạt động của VNR, Bộ Tài chính nhận thấy cần nghiên cứu các cơ chế riêng để khắc phục những bất cập mà các quy định chung chưa xử lý được. Việc ban hành Nghị định nhằm tạo cơ sở pháp lý đồng bộ cho hoạt động đầu tư, quản lý vốn nhà nước; tăng cường phân công, phân cấp, cắt giảm thủ tục và khơi thông nguồn lực cho doanh nghiệp.
Quy định cơ chế quản lý tài chính đặc thù
Dự thảo Nghị định gồm 3 chương, 8 điều, quy định cơ chế hoạt động, cơ chế quản lý tài chính đặc thù đối với VNR. Trường hợp VNR chuyển đổi thành Tập đoàn Đường sắt Quốc gia Việt Nam, Tập đoàn sẽ kế thừa toàn bộ cơ chế hoạt động, cơ chế quản lý tài chính đặc thù quy định tại Nghị định.
Một trong những nội dung lớn của dự thảo là cơ chế thực hiện Dự án Tổ hợp công nghiệp đường sắt. Hiện nay, chủ trương đầu tư dự án đang được đề xuất cấp có thẩm quyền xem xét, giao Bộ Xây dựng tổ chức nghiên cứu, đề xuất. Vì vậy, các chính sách đặc thù được đặt ra trong trường hợp VNR được giao làm chủ đầu tư dự án.
Theo đề xuất, trong quá trình chuẩn bị đầu tư, VNR được tham vấn các nhà thầu, tổ chức trong và ngoài nước về công nghệ, mức giá tham chiếu và rủi ro tiềm ẩn. Việc tham vấn phải được thực hiện minh bạch, không tạo lợi thế không công bằng cho bất kỳ nhà cung cấp nào.
VNR cũng được quyết định sử dụng nhà thầu nước ngoài cho hoạt động tư vấn và hoạt động thực hiện trước của dự án; không phải áp dụng quy định về bảo đảm cạnh tranh trong đấu thầu đối với các nhà thầu tư vấn lập báo cáo nghiên cứu khả thi, thiết kế FEED, thiết kế kỹ thuật trong trường hợp chỉ định thầu thực hiện các gói xây lắp, EPC, EC, EP, chìa khóa trao tay. Các yêu cầu khác của pháp luật về đấu thầu vẫn phải được tuân thủ.
Dự thảo cũng đề xuất cơ quan có thẩm quyền được giao nhiệm vụ, đặt hàng VNR cung cấp dịch vụ, hàng hóa công nghiệp đường sắt của Tổ hợp công nghiệp đường sắt mà không phải đáp ứng tiêu chí về doanh thu bình quân tối thiểu 8.000 tỷ đồng trong 3 năm tài chính gần nhất.
Đối với đơn đặt hàng đã tiếp nhận, VNR được giao nhiệm vụ, đặt hàng doanh nghiệp do mình đầu tư 100% vốn điều lệ thực hiện toàn bộ hoặc một phần dịch vụ, hàng hóa công nghiệp đường sắt. VNR vẫn là đầu mối chịu trách nhiệm về chất lượng, tiến độ, giá, nghiệm thu, thanh toán và quyết toán.
Bên cạnh đó, dự thảo cho phép VNR giao nhiệm vụ, đặt hàng các đơn vị hạch toán phụ thuộc, đơn vị hạch toán độc lập và công ty con thực hiện sửa chữa, cải tạo, nâng cấp, bổ sung công năng cho tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia bằng nguồn vốn của doanh nghiệp.
Bộ Tài chính cũng đề xuất bổ sung các dự án sản xuất, lắp ráp, mua sắm đầu máy, toa xe, phương tiện chuyên dùng chạy trên đường sắt, máy móc và thiết bị phục vụ bảo trì vào danh mục các dự án được vay vốn tín dụng đầu tư của Nhà nước. Chính sách này xuất phát từ thực tế các dự án đầu máy, toa xe và thiết bị chuyên dùng có quy mô vốn lớn, thời gian thu hồi vốn dài, khó tiếp cận tín dụng thương mại.
Chủ động ứng vốn bảo đảm an toàn chạy tàu
Một điểm nổi bật của dự thảo là cơ chế bảo trì, sửa chữa và cải tạo tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt trong tình huống khẩn cấp, cấp bách.
Bộ Tài chính cho biết, Nghị định số 15/2025/NĐ-CP về quản lý, sử dụng và khai thác tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt chưa quy định việc bảo trì tài sản trong trường hợp khẩn cấp, cấp bách. Trong khi đó, lĩnh vực hàng không đã có cơ chế cho phép ứng nguồn thu từ khai thác tài sản kết cấu hạ tầng hoặc nguồn kinh phí của doanh nghiệp để xử lý trước, sau đó bổ sung dự toán ngân sách để hoàn trả.
Thực tế, sau khi xảy ra sự cố hoặc thiên tai, VNR được phép sửa chữa tạm thời để bảo đảm tốc độ chạy tàu khoảng 15 km/h. Tuy nhiên, nhiều trường hợp cần tiếp tục cải tạo, khôi phục và nâng cấp công trình để bảo đảm ổn định lâu dài, đáp ứng công lệnh tải trọng, công lệnh tốc độ chạy tàu trong khu gian.
Các hệ thống thiết bị thông tin, tín hiệu và công trình kiến trúc cũng cần được nâng cấp, đưa về trạng thái tiêu chuẩn kỹ thuật và điều kiện hoạt động ổn định. Trong khi đó, quá trình khôi phục hoàn toàn hiện có thể kéo dài từ 1-3 năm do nguồn ngân sách nhà nước hằng năm dành cho hoạt động kinh tế đường sắt còn hạn chế.
Để khắc phục tình trạng này, dự thảo đề xuất khi phát sinh tình huống khẩn cấp, cấp bách hoặc yêu cầu sửa chữa đột xuất cần xử lý ngay, VNR được ứng kinh phí từ nguồn thu khai thác tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt hoặc nguồn kinh phí của doanh nghiệp.
VNR phải báo cáo cơ quan quản lý đường sắt, đồng thời lập đề nghị giao bổ sung dự toán chi ngân sách nhà nước gửi cơ quan quản lý đường sắt và Bộ Xây dựng. Sau khi được cấp có thẩm quyền giao dự toán bổ sung, Bộ Xây dựng thực hiện phân bổ, giao dự toán cho VNR và quyết toán để hoàn trả khoản kinh phí doanh nghiệp đã ứng.
Cơ chế này nhằm rút ngắn thời gian khắc phục hậu quả thiên tai, sự cố, bảo đảm an ninh, an toàn đường sắt, duy trì hoạt động chạy tàu liên tục, thông suốt và ổn định lâu dài.
Đề xuất giao VNR đầu tư công trình tại ga
Điểm nổi bật thứ hai là cơ chế thực hiện các dự án đầu tư xây dựng công trình kinh doanh dịch vụ thương mại, văn phòng trong phạm vi ga đường sắt và đất dành cho đường sắt gắn với ga.
Luật Đường sắt năm 2025 cho phép xây dựng tại ga các công trình kinh doanh dịch vụ thương mại, văn phòng và điểm cung cấp dịch vụ viễn thông công cộng. Luật Đất đai năm 2024 cũng xác định đất dành cho đường sắt bao gồm đất xây dựng công trình dịch vụ liên quan đến vận tải hành khách, hàng hóa và công trình kinh doanh dịch vụ thương mại khác trong phạm vi đất xây dựng kết cấu hạ tầng đường sắt.
Theo ý kiến của cơ quan quản lý đầu tư, dự án xây dựng công trình kinh doanh dịch vụ thương mại trong phạm vi ga đường sắt không thuộc phạm vi áp dụng của Luật Đấu thầu. Việc triển khai dự án được thực hiện theo trình tự, thủ tục của pháp luật về đầu tư.
Trên cơ sở đó, dự thảo đề xuất trường hợp VNR được Nhà nước giao quản lý, bảo trì, tổ chức vận hành và khai thác kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia, doanh nghiệp được thực hiện dự án xây dựng công trình thương mại, dịch vụ, văn phòng trong phạm vi ga và đất đường sắt gắn với ga theo hình thức chấp thuận chủ trương đầu tư đồng thời với chấp thuận nhà đầu tư.
Các dự án này không phải là dự án bất động sản độc lập mà gắn trực tiếp với hoạt động vận tải, khai thác ga, quản lý tài sản kết cấu hạ tầng và phục vụ hành khách. Vì vậy, Bộ Tài chính đề xuất cấp có thẩm quyền xem xét chấp thuận VNR là nhà đầu tư mà không phải thực hiện đấu giá quyền sử dụng đất hoặc đấu thầu lựa chọn nhà đầu tư.
Theo Bộ Tài chính, cơ chế này sẽ tạo điều kiện khai thác hiệu quả tài sản kết cấu hạ tầng do Nhà nước đầu tư, gắn hoạt động thương mại với nhiệm vụ quản lý, vận hành và phát triển hệ thống đường sắt quốc gia. Nguồn lợi nhuận thu được từ khai thác thương mại tại các ga có thể được tái đầu tư cho kết cấu hạ tầng và phát triển ngành đường sắt.
