Quá trình chuyển đổi từ mô hình đô thị đơn tâm sang đa trung tâm đang làm thay đổi yêu cầu đối với chiến lược đầu tư hạ tầng giao thông của TP.HCM. Nghiên cứu sử dụng tổng hợp lý thuyết về cấu trúc đô thị và phân tích định hướng quy hoạch để làm rõ mối quan hệ giữa chuyển đổi cấu trúc đô thị và chiến lược đầu tư hạ tầng giao thông. 
1. Đặt vấn đề
TP.HCM đang bước vào giai đoạn phát triển mới với định hướng trở thành siêu đô thị có năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế. Theo định hướng Quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025 - 2050, tầm nhìn 100 năm, không gian phát triển của Thành phố được mở rộng cả về quy mô lãnh thổ, dân số và chức năng kinh tế, đồng thời chuyển dịch từ mô hình phát triển tập trung sang cấu trúc đô thị đa cực, đa trung tâm và siêu kết nối.
Cùng với đó, Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị [1] xác lập yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, phát huy vai trò cực tăng trưởng quốc gia và trung tâm liên kết vùng của TP.HCM trong giai đoạn phát triển mới.
Sự chuyển đổi cấu trúc đô thị làm thay đổi căn bản yêu cầu đối với hệ thống hạ tầng giao thông. Nếu trong mô hình đơn tâm, đầu tư giao thông chủ yếu nhằm tăng cường khả năng tiếp cận khu vực trung tâm và giải quyết các điểm nghẽn vận tải, thì trong mô hình đa trung tâm, hạ tầng giao thông phải đảm nhận vai trò kết nối các cực tăng trưởng, hình thành hành lang kinh tế và dẫn dắt quá trình tái cấu trúc không gian phát triển.
Thực tiễn cho thấy tình trạng ùn tắc giao thông, quá tải hạ tầng và mất cân đối không gian phát triển của TP.HCM có nguyên nhân quan trọng từ sự tập trung quá mức các chức năng kinh tế - xã hội vào khu vực trung tâm, qua đó đặt ra yêu cầu chuyển dịch từ tư duy đầu tư đáp ứng nhu cầu giao thông hiện hữu sang tư duy đầu tư kiến tạo không gian phát triển dài hạn.
Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về quy hoạch đô thị và hạ tầng giao thông, các nghiên cứu xem xét mối quan hệ giữa cấu trúc đô thị và chiến lược đầu tư hạ tầng trong bối cảnh chuyển đổi sang mô hình đa trung tâm vẫn còn hạn chế, đặc biệt đối với các siêu đô thị đang hình thành tại Việt Nam.
Trên cơ sở đó, bài báo phân tích lý luận chuyển đổi từ đô thị đơn tâm sang đa trung tâm của TP.HCM và những tác động đối với chiến lược đầu tư hạ tầng giao thông giai đoạn 2025 - 2050. Luận điểm trung tâm của bài báo nhấn mạnh sự chuyển đổi cấu trúc đô thị làm thay đổi căn bản logic phân bổ nguồn lực đầu tư hạ tầng giao thông.
Theo đó, hạ tầng không chỉ phục vụ nhu cầu vận tải mà trở thành công cụ kiến tạo không gian phát triển và các động lực tăng trưởng mới của đô thị trong dài hạn.
2. Cơ sở lý luận và khung phân tích
2.1. Cơ sở lý luận về chuyển đổi cấu trúc đô thị và chiến lược đầu tư hạ tầng giao thông
Đô thị đơn tâm tập trung các hoạt động kinh tế, hành chính và dịch vụ tại khu vực trung tâm, trong khi đô thị đa trung tâm phân bố các chức năng này vào nhiều cực phát triển được kết nối bởi hệ thống hạ tầng giao thông [2], đây là xu hướng phát triển đô thị quy mô lớn [3].
Khi quy mô đô thị gia tăng, mô hình đơn tâm thường bộc lộ các hạn chế như quá tải hạ tầng, ùn tắc giao thông và mất cân đối trong phân bố nguồn lực, tạo động lực cho quá trình chuyển đổi sang mô hình đa trung tâm [4].
Sự chuyển đổi này không chỉ làm thay đổi cấu trúc không gian đô thị mà còn làm thay đổi nhu cầu kết nối giữa các khu vực chức năng. Nếu trong mô hình đơn tâm, đầu tư hạ tầng chủ yếu hướng tới tăng cường khả năng tiếp cận khu vực trung tâm, thì trong mô hình đa trung tâm, trọng tâm chuyển sang phát triển mạng lưới kết nối giữa các cực tăng trưởng, nâng cao liên kết vùng và hỗ trợ phân bố lại dân cư, việc làm và các hoạt động kinh tế [5, 6].
Do đó, hạ tầng giao thông không chỉ thực hiện chức năng vận tải mà còn trở thành công cụ tổ chức không gian phát triển. Từ góc độ đầu tư, hiệu quả của hạ tầng cần được đánh giá không chỉ thông qua năng lực lưu thông mà còn ở khả năng thúc đẩy kết nối không gian và hình thành các động lực phát triển mới.
Từ đó, nghiên cứu xây dựng khung phân tích về mối quan hệ giữa chuyển đổi cấu trúc đô thị, nhu cầu kết nối không gian và chiến lược đầu tư hạ tầng giao thông.
2.2. Khung phân tích đề xuất
Trên cơ sở tổng hợp lý thuyết, nghiên cứu đề xuất khung phân tích gồm 4 thành tố: (i) Chuyển đổi cấu trúc đô thị; (ii) thay đổi nhu cầu kết nối; (iii) thay đổi yêu cầu đối với hệ thống hạ tầng giao thông; và (iv) thay đổi chiến lược đầu tư (Hình 1).
Khung phân tích này được sử dụng làm cơ sở để đánh giá trường hợp TP.HCM trong bối cảnh chuyển đổi sang mô hình đô thị đa trung tâm, đồng thời làm rõ những yêu cầu mới đối với chiến lược đầu tư hạ tầng giao thông giai đoạn 2025 - 2050.
Nguồn: Tác giả tổng hợp.
3. Sự chuyển đổi cấu trúc đô thị và những yêu cầu mới đối với hạ tầng giao thông tại TP.HCM
3.1. Chuyển đổi cấu trúc đô thị từ đơn tâm sang đa trung tâm
Trong suốt quá trình phát triển đô thị hiện đại, TP.HCM được tổ chức chủ yếu theo mô hình đô thị đơn tâm, với khu vực trung tâm lịch sử giữ vai trò hạt nhân tập trung các chức năng hành chính, tài chính, thương mại và dịch vụ cấp cao.
Mô hình này tạo điều kiện tích tụ nguồn lực và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nhưng đồng thời làm gia tăng sự tập trung không gian của các hoạt động kinh tế - xã hội, khiến các dòng lưu chuyển lao động, hàng hóa và dịch vụ chủ yếu vận động theo hướng tâm, tạo áp lực ngày càng lớn lên hệ thống hạ tầng kỹ thuật và hiệu quả sử dụng không gian đô thị.
Cùng với quá trình đô thị hóa và mở rộng quy mô phát triển, những giới hạn của mô hình đơn tâm ngày càng bộc lộ rõ thông qua tình trạng quá tải hạ tầng, ùn tắc giao thông, chi phí sử dụng đất gia tăng và sự chênh lệch phát triển giữa khu vực trung tâm với vùng ngoại vi [6, 7]. Đây là đặc trưng thường gặp của các đô thị lớn khi quy mô dân số và không gian phát triển vượt quá khả năng điều phối của một trung tâm duy nhất.
Bảng 1. Những thay đổi về quy mô và không gian phát triển của TP.HCM trong quá trình chuyển đổi sang mô hình đô thị đa trung tâm
Nguồn: Tác giả tổng hợp.
Các chỉ tiêu tại Bảng 1 cho thấy TP.HCM đang bước vào giai đoạn phát triển với quy mô không gian và dân số vượt xa khuôn khổ của mô hình đô thị đơn tâm truyền thống. Việc mở rộng phạm vi lãnh thổ, gia tăng quy mô dân số và tăng cường liên kết vùng [8] tạo ra yêu cầu khách quan phải tái cấu trúc không gian phát triển theo hướng đa cực, đa trung tâm và siêu kết nối.
Quá trình chuyển đổi này được thúc đẩy bởi các động lực về thể chế và quy hoạch. Nghị quyết số 09-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định TP.HCM là cực tăng trưởng quốc gia, trung tâm đổi mới sáng tạo, tài chính, logistics và hội nhập quốc tế [1], trong khi định hướng Quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025 - 2050 định hướng tổ chức lại không gian phát triển trên quy mô siêu đô thị, hình thành các trung tâm chức năng có tính chuyên môn hóa cao.
Như vậy, sự chuyển đổi từ mô hình đô thị đơn tâm sang đa trung tâm không chỉ là sự thay đổi về hình thái không gian mà còn là sự thay đổi trong phương thức tổ chức các nguồn lực phát triển. Đây là tiền đề làm thay đổi nhu cầu kết nối không gian và đặt ra những yêu cầu mới đối với chiến lược đầu tư hạ tầng giao thông trong giai đoạn phát triển tiếp theo.
3.2. Thay đổi nhu cầu kết nối không gian và yêu cầu mới đối với hệ thống hạ tầng giao thông
Sự chuyển đổi từ mô hình đô thị đơn tâm sang đa trung tâm làm thay đổi căn bản nhu cầu kết nối trong toàn bộ hệ thống đô thị. Nếu trong mô hình đơn tâm, các dòng lưu chuyển lao động, hàng hóa, dịch vụ và dòng vốn chủ yếu tập trung về khu vực trung tâm, thì trong mô hình đa trung tâm, nhu cầu kết nối được phân bố theo mạng lưới đa hướng giữa các cực tăng trưởng và các trung tâm chức năng [3, 6].
Đối với TP.HCM, định hướng phát triển các cực tăng trưởng như TP Thủ Đức (cũ), Long Thành, Cái Mép - Phú Mỹ và Cần Giờ đã mở rộng phạm vi kết nối từ khu vực nội đô sang toàn vùng đô thị và vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.
Trong bối cảnh đó, hiệu quả phát triển của từng khu vực không còn phụ thuộc chủ yếu vào khả năng tiếp cận trung tâm mà ngày càng phụ thuộc vào mức độ liên kết và tương tác giữa các cực phát triển trong toàn hệ thống.
Sự thay đổi về nhu cầu kết nối đặt ra yêu cầu tái cấu trúc hệ thống hạ tầng giao thông theo hướng mạng lưới thay cho mô hình hướng tâm truyền thống. Theo đó, trọng tâm đầu tư không còn giới hạn ở việc tăng cường năng lực tiếp cận khu vực trung tâm mà chuyển sang nâng cao khả năng kết nối giữa các cực tăng trưởng, các hành lang kinh tế và các đầu mối logistics thông qua hệ thống giao thông đa phương thức có tính liên kết vùng cao. Đây là điều kiện để bảo đảm sự phân bố hợp lý các hoạt động kinh tế, nâng cao hiệu quả khai thác không gian đô thị và tăng cường năng lực cạnh tranh của toàn vùng đô thị TP.HCM.
Bảng 2. Sự chuyển dịch trọng tâm đầu tư hạ tầng giao thông TP.HCM theo quá trình chuyển đổi từ đô thị đơn tâm sang đa trung tâm
Ghi chú: ✓ = mức độ ưu tiên thấp; ✓✓ = trung bình; ✓✓✓ = ưu tiên cao.
Bảng 2 cho thấy trọng tâm đầu tư hạ tầng giao thông đã chuyển từ các tuyến hướng tâm sang phát triển mạng lưới kết nối đa cực, trong đó các dự án đường vành đai, cao tốc liên vùng, metro, TOD, đường sắt vùng và các trung tâm trung chuyển ngày càng giữ vai trò chủ đạo.
Sự chuyển dịch này phản ánh quá trình chuyển từ tư duy đầu tư đáp ứng nhu cầu giao thông sang đầu tư kiến tạo cấu trúc không gian phát triển, đồng thời đặt ra yêu cầu điều chỉnh tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư theo hướng coi trọng khả năng kết nối không gian và tạo lập động lực phát triển đô thị.
4. Hàm ý đề xuất đối với chiến lược đầu tư hạ tầng giao thông
Kết quả nghiên cứu cho thấy sự chuyển đổi từ mô hình đô thị đơn tâm sang đa trung tâm không chỉ làm thay đổi nhu cầu kết nối không gian mà còn làm thay đổi căn bản logic đầu tư hạ tầng giao thông.
Trong bối cảnh đó, chiến lược đầu tư cần chuyển từ mục tiêu đáp ứng nhu cầu vận tải hiện hữu sang kiến tạo cấu trúc không gian phát triển. Theo logic này, các hàm ý đối với chiến lược đầu tư hạ tầng giao thông của TP.HCM được tổng hợp trong Hình 2.
Hình 2 đã khái quát mối quan hệ giữa chuyển đổi cấu trúc đô thị, thay đổi nhu cầu kết nối, yêu cầu mới đối với hệ thống hạ tầng giao thông và định hướng điều chỉnh chiến lược đầu tư. Theo đó, ưu tiên đầu tư cần tập trung vào các công trình có khả năng tăng cường kết nối giữa các cực tăng trưởng và hình thành mạng lưới giao thông đa cực, thay vì tiếp tục ưu tiên các công trình chỉ nhằm cải thiện khả năng tiếp cận khu vực trung tâm.
Bảng 3. Một số dự án hạ tầng giao thông chiến lược hỗ trợ hình thành cấu trúc đô thị đa trung tâm TP.HCM giai đoạn 2025 - 2035
Các dự án trong Bảng 3 phản ánh xu hướng chuyển dịch này. Trọng tâm đầu tư được chuyển sang các hành lang kết nối chiến lược, hệ thống giao thông khối lượng lớn và hạ tầng cửa ngõ vùng, qua đó tạo lập các động lực phát triển mới và nâng cao khả năng liên kết không gian của toàn vùng đô thị.
Bên cạnh việc điều chỉnh danh mục ưu tiên, tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư cũng cần được mở rộng từ các chỉ tiêu vận tải truyền thống sang đánh giá khả năng tạo lập giá trị phát triển, bao gồm mức độ tăng cường liên kết vùng, hình thành các cực tăng trưởng và hiệu ứng lan tỏa đối với phát triển đô thị.
Đồng thời, để hiện thực hóa chiến lược đầu tư trong điều kiện nguồn lực ngân sách còn hạn chế, cần đa dạng hóa cơ chế huy động vốn thông qua PPP, phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) và khai thác giá trị gia tăng từ đất nhằm hình thành nguồn lực tái đầu tư cho hệ thống hạ tầng giao thông [9].
5. Kết luận
Quá trình chuyển đổi từ mô hình đô thị đơn tâm sang đa trung tâm đang làm thay đổi cấu trúc không gian phát triển và nhu cầu kết nối của TP.HCM. Trên cơ sở khung phân tích đề xuất, nghiên cứu cho thấy sự thay đổi này kéo theo những yêu cầu mới đối với hệ thống hạ tầng giao thông và chiến lược phân bổ nguồn lực đầu tư. Theo đó, hạ tầng giao thông không chỉ thực hiện chức năng vận tải mà còn trở thành công cụ tổ chức không gian phát triển và tăng cường liên kết vùng.
Từ kết quả nghiên cứu, bài báo đề xuất định hướng chuyển từ tư duy đầu tư đáp ứng nhu cầu giao thông hiện hữu sang đầu tư kiến tạo không gian phát triển, ưu tiên các công trình kết nối chiến lược, đồng thời đổi mới tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư và cơ chế huy động nguồn lực thông qua PPP, TOD và khai thác giá trị gia tăng từ đất nhằm nâng cao hiệu quả đầu tư và phát triển đô thị bền vững.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Bộ Chính trị. Nghị quyết số 09-NQ/TW về xây dựng và phát triển TP Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới, Hà Nội, Văn phòng Trung ương Đảng, 2025.
[2] Alonso, William. Location and Land Use: Toward a General Theory of Land Rent. Cambridge, Harvard University Press, 1964.
[3] Hall, Peter; Pain, Kathy. The Polycentric Metropolis: Learning from Mega-City Regions in Europe, London, Earthscan, 2006.
[4] Cervero, Robert. The Transit Metropolis: A Global Inquiry. Washington D.C., Island Press, 1997.
[5] OECD. Impact of Transport Infrastructure Investment on Regional Development. Paris, Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), 2002.
[6] Wegener, Michael. Overview of Land Use Transport Models, in Handbook of Transport Geography and Spatial Systems, Amsterdam, Elsevier, pp. 127-146. 2004.
[7] Muth, Richard F. Cities and Housing: The Spatial Pattern of Urban Residential Land Use, Chicago and London. The University of Chicago Press, 1969.
[8] Quốc hội Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, Hà Nội, 2025.
[9] Quốc hội Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Nghị quyết số 260/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết số 98/2023/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển TP Hồ Chí Minh, Hà Nội, 2025.
