Đề xuất lộ trình xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đường sắt tốc độ cao tại Việt Nam

Nghiên cứu cũng đề xuất lộ trình phát triển phù hợp theo hai giai đoạn nhằm hướng tới mục tiêu làm chủ và phát triển hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đường sắt tốc độ cao phù hợp với điều kiện và đặc thù của Việt Nam.
Đề xuất lộ trình xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đường sắt tốc độ cao tại Việt Nam
Ảnh này được tạo bởi Gemini AI

1. Đặt vấn đề

Mạng lưới giao thông đường sắt hiện hữu của Việt Nam có lịch sử khai thác hơn một thế kỷ, đóng vai trò quan trọng trong việc vận chuyển hành khách và hàng hóa quốc gia. Tuy nhiên, với cấu trúc phần lớn là đường sắt đơn, khổ đường 1.000 mm truyền thống, năng lực vận tải và vận tốc khai thác của hệ thống này đã đạt tới ngưỡng giới hạn, khó đáp ứng được tốc độ phát triển kinh tế - xã hội nhanh chóng của đất nước trong kỷ nguyên mới.

Trước yêu cầu cấp bách về việc tối ưu hóa hành lang vận tải huyết mạch Bắc - Nam cũng như việc kết nối các trục đô thị lớn, việc đầu tư xây dựng các tuyến ĐSTĐC trục đôi, khổ đường tiêu chuẩn 1.435 mm, sử dụng công nghệ điện khí hóa hiện đại với vận tốc thiết kế lên đến 350 km/h đã trở thành một quyết sách chiến lược mang tính đột phá của Đảng và Nhà nước Việt Nam.

Trong hoạt động đầu tư xây dựng, hệ thống TCQCKT đóng vai trò hết sức quan trọng, định hình và quyết định toàn bộ quy trình dự án từ khâu lập quy hoạch, khảo sát, thiết kế, thi công xây dựng, nghiệm thu bàn giao cho đến giai đoạn quản lý, vận hành, khai thác và bảo trì hệ thống.

Tuy nhiên, do lịch sử ngành Đường sắt Việt Nam lâu nay chỉ gắn liền với dải vận tốc thấp và khổ đường hẹp, hệ thống TCQCKT quốc gia hiện tại đang tồn tại một khoảng trống kỹ thuật rất lớn đối với ĐSTĐC (vận tốc trên 200 km/h).

Thêm vào đó, bài học thực tiễn từ các dự án ĐSĐT được triển khai độc lập bằng nhiều nguồn vốn ODA trong thời gian qua đã bộc lộ nguy cơ phân mảnh công nghệ sâu sắc, đặt ra yêu cầu cấp bách phải sớm có định hướng trong việc xây dựng đồng bộ, thống nhất khung kỹ thuật cho ĐSTĐC.

Bài báo này thực hiện một nghiên cứu tổng quan mang tính hệ thống nhằm làm rõ thực trạng pháp lý, đánh giá cơ cấu danh mục tiêu chuẩn ĐSTĐC dự kiến áp dụng tại Việt Nam, phân tích so sánh triết lý kỹ thuật của các trường phái tiêu chuẩn lớn trên thế giới, tích hợp bài học quản lý từ các dự án đã triển khai, từ đó đề xuất định hướng phát triển và lộ trình xây dựng hệ thống TCQCKT ĐSTĐC khoa học, góp phần nâng cao hiệu quả đầu tư.

2. Phân tích thực trạng hệ thống TCQCKT áp dụng cho ĐSTĐC tạI Việt Nam

Hệ thống đường sắt Việt Nam được hình thành và phát triển từ năm 1881 với 3 loại khổ đường chính: Khổ hẹp 1.000 mm, khổ tiêu chuẩn 1.435 mm và khổ lồng (kết hợp giữa 1.000 mm và 1.435 mm), trong đó, khổ đường 1.000 mm hiện vẫn chiếm tỷ trọng hơn 80% toàn mạng lưới.

Trong giai đoạn trước đây, đa phần các tiêu chuẩn đường sắt được biên soạn dưới dạng tiêu chuẩn ngành, tiêu chuẩn cơ sở (TCCS) để phục vụ khai thác, quản lý và bảo trì hệ thống đường sắt khổ 1.000 mm.

Những năm gần đây, với sự phát triển của hệ thống ĐSĐT cũng như định hướng đầu tư xây dựng các tuyến ĐSTĐC, Bộ Xây dựng đã chỉ đạo các cơ quan chuyên môn tổ chức biên soạn và trình ban hành nhiều TCVN cho đường sắt khổ 1.435 mm điện khí hóa.

Mặc dù vậy, số lượng TCVN đã công bố hiện vẫn chưa thể đáp ứng kịp nhu cầu phát triển nhanh chóng của ngành Đường sắt trong nước, đặc biệt là khi hàng loạt dự án ĐSĐT và ĐSTĐC đã được phê duyệt chủ trương đầu tư bằng nguồn vốn trong nước.

Để phục vụ công tác chuẩn bị đầu tư và thiết kế kỹ thuật tổng thể cho dự án ĐSTĐC Bắc - Nam [3], Bộ Xây dựng và các cơ quan chuyên môn đã tổ chức rà soát và lập danh mục tiêu chuẩn đề xuất áp dụng cho dự án gồm 602 tiêu chuẩn [5]. Danh mục này được phân chia một cách khoa học thành 6 nhóm hạng mục kỹ thuật cốt lõi bao quát toàn bộ vòng đời của dự án (chi tiết tại Bảng 1). 

Bảng 1. Tổng hợp số lượng các tiêu chuẩn theo nhóm hạng mục kỹ thuật [5]

Theo cách phân loại của danh mục, 411 tiêu chuẩn được xác định là các tiêu chuẩn chính, chuyên ngành sâu phục vụ trực tiếp cho công nghệ ĐSTĐC gồm 67 TCVN, 132 tiêu chuẩn quốc tế/châu Âu và 212 tiêu chuẩn Trung Quốc.

Như vậy, số lượng TCVN mới chỉ chiếm khoảng 16,3%, tỷ lệ này cho thấy mức độ phụ thuộc đáng kể vào các nguồn tiêu chuẩn ngoài nước trong giai đoạn chuẩn bị dự án. Tuy nhiên, tỷ lệ về số lượng không được sử dụng như chỉ số duy nhất để đánh giá mức độ bao phủ về mặt kỹ thuật.

Bên cạnh danh mục 602 tiêu chuẩn đề xuất cho trục Bắc - Nam, Bộ Xây dựng cũng đã có văn bản chấp thuận danh mục các tiêu chuẩn chính áp dụng đối với dự án Tuyến ĐSTĐC Hà Nội - Quảng Ninh trên cơ sở đề xuất của Nhà đầu tư [1]. Danh mục này bao gồm 325 tiêu chuẩn, được phân chia cụ thể theo từng nhóm hạng mục kỹ thuật chi tiết tại Bảng 2

Bảng 2. Số lượng tiêu chuẩn chủ yếu áp dụng cho tuyến ĐSTĐC Hà Nội - Quảng Ninh

Tuyến ĐSTĐC Hà Nội - Quảng Ninh do Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Đường sắt cao tốc Vinspeed làm nhà đầu tư, lựa chọn áp dụng công nghệ đoàn tàu động lực phân tán (EMU) do hãng Siemens (Cộng hòa Liên bang Đức) phát triển - công nghệ tiên tiến tương tự như đang vận hành tại Nhật Bản, Đài Loan và một số quốc gia châu Âu.

Chính vì vậy, danh mục tiêu chuẩn được chấp thuận áp dụng cho dự án này chỉ bao gồm TCVN, TCCS và các tiêu chuẩn quốc tế, tiêu chuẩn khu vực châu Âu. 

Tổng hợp từ việc rà soát danh mục tiêu chuẩn dự kiến áp dụng cho hai dự án ĐSTĐC nêu trên cho thấy: (i) Việt Nam hiện chưa hình thành một khung tiêu chuẩn ĐSTĐC thống nhất, thay vào đó, khung tiêu chuẩn đang được hình thành theo từng dự án và phụ thuộc đáng kể vào cấu hình công nghệ, mô hình đầu tư; (ii) số lượng tiêu chuẩn cần tiếp tục nghiên cứu, biên soạn thành TCVN là rất lớn; (iii) phân tích kỹ phạm vi và đối tượng áp dụng cụ thể của từng tiêu chuẩn nước ngoài dự kiến áp dụng cho các dự án cho thấy khoảng trống kỹ thuật lớn hiện đang tập trung vào các phân khúc chứa đựng hàm lượng công nghệ cao, các kỹ thuật có yêu cầu phức tạp; (iv) Việt Nam chưa có các QCVN chuyên ngành dành riêng cho ĐSTĐC để thiết lập hành lang pháp lý bắt buộc tuân thủ về mặt kỹ thuật và an toàn.

Trước mắt, việc hệ thống TCVN và QCVN chuyên ngành ĐSTĐC chưa được hoàn thiện đầy đủ không phải là rào cản pháp lý làm chậm tiến độ triển khai các dự án tại Việt Nam. Điều 9 Nghị định số 217/2026/NĐ-CP ngày 19/6/2026 của Chính phủ [2] đã có quy định cho việc áp dụng tiêu chuẩn quốc tế, tiêu chuẩn khu vực, tiêu chuẩn nước ngoài (gọi chung là tiêu chuẩn nước ngoài) đối với dự án.

Tuy nhiên, về mặt chiến lược lâu dài, nhằm từng bước nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, thúc đẩy ngành công nghiệp phụ trợ và làm chủ công nghệ ĐSTĐC, việc nghiên cứu xây dựng, hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn quốc gia phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội đặc thù của Việt Nam là một yêu cầu tất yếu và mang tính chiến lược.

3. So sánh đánh giá và định hướng lựa chọn nguồn tiêu chuẩn tham chiếu

Theo kinh nghiệm xây dựng tiêu chuẩn từ trước đến nay, hệ thống TCQCKT có thể được nghiên cứu, xây dựng dựa trên các nguồn căn cứ chính bao gồm: (1) Tiêu chuẩn quốc tế, tiêu chuẩn khu vực, tiêu chuẩn nước ngoài; (2) kết quả nghiên cứu khoa học và công nghệ, tiến bộ kỹ thuật; (3) kinh nghiệm thực tiễn khai thác, quản lý; (4) kết quả đánh giá, khảo nghiệm, thử nghiệm và kiểm định kỹ thuật.

Tuy nhiên, Việt Nam hiện nay chưa có kinh nghiệm thực tiễn trong triển khai xây dựng và vận hành các dự án ĐSTĐC, bên cạnh đó tiềm lực nghiên cứu khoa học - công nghệ chuyên sâu trong nước về lĩnh vực này vẫn còn những hạn chế nhất định và việc triển khai các nghiên cứu hiện trường cần rất nhiều thời gian.

Do đó, việc lựa chọn nguồn "Tiêu chuẩn quốc tế, tiêu chuẩn khu vực và tiêu chuẩn nước ngoài" làm nền tảng cốt lõi để biên soạn, hoàn thiện hệ thống TCQCKT ĐSTĐC là giải pháp mang tính khả thi, an toàn và tối ưu nhất.

Trên thế giới hiện nay có thể nhận diện ba cách tiếp cận tiêu biểu đối với phát triển và tiêu chuẩn hóa ĐSTĐC, đại diện bởi Nhật Bản, châu Âu và Trung Quốc. Mỗi trường phái có triết lý thiết kế, mô hình quản lý mang những đặc trưng rất khác biệt [8].

Việc phân tích so sánh các hệ thống tiêu chuẩn này là cơ sở khoa học để Việt Nam lựa chọn hướng đi tối ưu, kết quả phân tích theo các tiêu chí chủ yếu gồm tính phổ biến, tính cạnh tranh và khả năng tiếp cận, tính kết nối và liên thông, mức độ tương thích với hệ thống TCVN hiện hành, thế mạnh công nghệ cốt lõi và mức độ phù hợp với điều kiện triển khai tại Việt Nam được thể hiện chi tiết ở Bảng 3. 

Bảng 3. So sánh các hệ thống tiêu chuẩn để lựa chọn làm căn cứ xây dựng TCVN

Từ kết quả phân tích so sánh trên, đối với Việt Nam hiện nay, việc lựa chọn tiêu chuẩn châu Âu và quốc tế làm căn cứ chính cho quá trình biên soạn TCQCKT hệ thống cơ điện, thông tin tín hiệu, phương tiện, cấp điện sức kéo và quản lý an toàn vòng đời là lựa chọn phù hợp.

Tuy nhiên, đối với các hạng mục công việc mang tính thực địa như khảo sát địa chất, thủy văn, thiết kế và thi công nghiệm thu kết cấu hạ tầng, Việt Nam nên lựa chọn hướng tiếp cận bổ sung và tham chiếu sâu vào hệ thống tiêu chuẩn Trung Quốc để khắc phục nhược điểm thiếu tính chi tiết thực hành của hệ EN và xử lý tốt bài toán lún nền đất yếu trong các điều kiện khí hậu, địa chất tương đồng.

4. Đề xuất lộ trình phát triển và làm chủ hệ thống tiêu chuẩn

Thực tiễn triển khai các dự án ĐSĐT tại Việt Nam trong hơn một thập kỷ qua cho thấy, việc phụ thuộc vào các nguồn vốn ODA từ nhiều quốc gia tài trợ khác nhau đã dẫn đến tình trạng phân mảnh công nghệ tương đối rõ rệt. Điển hình như tuyến ĐSĐT số 2A (Cát Linh - Hà Đông) áp dụng hệ thống tiêu chuẩn Trung Quốc; tuyến số 3 (Nhổn - Ga Hà Nội) áp dụng tiêu chuẩn châu Âu; trong khi tuyến số 1 (Bến Thành - Suối Tiên) lại vận hành theo hệ thống tiêu chuẩn Nhật Bản.

Sự khác biệt về nền tảng công nghệ và tiêu chuẩn giữa các dự án làm gia tăng yêu cầu quản lý giao diện, đào tạo, quản lý phụ tùng và năng lực bảo trì, đồng thời đặt ra thách thức đối với khả năng chuẩn hóa và tích hợp hệ thống ở cấp mạng lưới.

Do đó, đối với dự án ĐSTĐC, việc khẩn trương xây dựng hệ thống TCQCKT chủ yếu và thiết lập bộ thông số kỹ thuật cơ bản dùng chung là yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm tính tương thích, đồng bộ kỹ thuật và khả năng kết nối liên thông giữa các tuyến.

Bên cạnh đó, khi Việt Nam chuẩn hóa được các bộ tiêu chuẩn dùng chung ở các cấu phần hạ tầng (như ray, tà vẹt tấm bản, phụ kiện liên kết), tổng nhu cầu vật tư của cả hệ thống ĐSTĐC và ĐSĐT, đường sắt quốc gia sẽ đạt tới một quy mô đủ lớn.

Đây là điều kiện tiên quyết để các doanh nghiệp cơ khí, luyện kim và điện tử trong nước mạnh dạn đầu tư dây chuyền sản xuất, nhận chuyển giao kỹ thuật nhằm từng bước làm chủ công nghệ chế tạo vật tư phụ trợ, hiện thực hóa lộ trình nội địa hóa theo từng giai đoạn của Chính phủ.

Tuy nhiên, quá trình xây dựng một hệ thống TCQCKT ĐSTĐC độc lập, hoàn chỉnh và phù hợp với điều kiện đặc thù của Việt Nam đòi hỏi phải có thời gian dài cùng sự tích lũy kinh nghiệm thực tiễn.

Nghiên cứu đề xuất lộ trình phát triển gồm hai giai đoạn mang tính chiến lược như sau:

* Giai đoạn 1: Xây dựng bộ tiêu chuẩn nền tảng phục vụ cho các dự án ĐSTĐC (2026 - 2030):

- Mục tiêu: Giải quyết bài toán tiến độ, kịp thời cung cấp hành lang kỹ thuật đầy đủ cho công tác triển khai các dự án ĐSTĐC tại Việt Nam.

- Giải pháp thực hiện:

- Xây dựng khung kiến trúc tổng thể hệ thống QCVN, TCVN lĩnh vực ĐSTĐC của Việt Nam; xác định rõ tài liệu chính làm căn cứ biên soạn của mỗi QCVN, TCVN và đánh giá tính tương thích, đồng bộ; trên cơ sở nguồn lực hiện có, lập kế hoạch xây dựng theo thứ tự ưu tiên.

- Khẩn trương ban hành các QCVN đưa ra các yêu cầu kỹ thuật bắt buộc chung cho ĐSTĐC; 

- Tập trung nguồn lực xây dựng các TCVN theo kế hoạch (ưu tiên việc chấp nhận tương đương hoặc tương đương có sửa đổi các tiêu chuẩn nước ngoài); trước mắt tập trung vào các tiêu chuẩn cốt lõi từ hệ thống tiêu chuẩn châu Âu và tiêu chuẩn Trung Quốc sẽ áp dụng cho dự án ĐSTĐC trong thời gian tới. Một số tài liệu có thể xem xét công bố dưới dạng TCCS của chủ thể có thẩm quyền theo quy định để áp dụng cho dự án.

* Giai đoạn 2: Từng bước làm chủ và nội địa hoá hệ thống TCQCKT ĐSTĐC (sau 2030):

- Mục tiêu: Cập nhật, chỉnh sửa và hoàn thiện hệ thống TCVN về ĐSTĐC có tính độc lập cao, mang tính đặc thù của Việt Nam; phát triển các tiêu chuẩn cho các sản phẩm, vật tư nội địa hóa.

- Giải pháp thực hiện: 

- Tổ chức các chương trình rà soát và sửa đổi, bổ sung các tiêu chuẩn đã ban hành ở giai đoạn 1 dựa trên các dữ liệu thực nghiệm, số liệu quan trắc thu thập được từ quá trình thi công và quản lý, vận hành ĐSTĐC. Hệ thống tiêu chuẩn sẽ được bổ sung các điều kiện biên đặc thù của Việt Nam.

- Thiết lập cơ chế khuyến khích các viện nghiên cứu, trường đại học, các doanh nghiệp phụ trợ trong nước chủ động nghiên cứu và tự công bố TCCS hoặc xây dựng TCVN riêng cho các sản phẩm, vật tư, linh kiện do Việt Nam sản xuất; từng bước nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, tự chủ công nghệ cho ngành công nghiệp đường sắt nước nhà theo chiến lược phát triển công nghệ được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

5. Kết luận

Xây dựng hệ thống TCQCKT ĐSTĐC tại Việt Nam là một công việc mang tính đa ngành, có độ phức tạp kỹ thuật cực kỳ cao và đòi hỏi tầm nhìn chiến lược dài hạn. Qua kết quả phân tích và thống kê danh mục tiêu chuẩn, bài báo chỉ ra rằng hệ thống TCVN hiện tại chưa đáp ứng được nhu cầu chuyên ngành cốt lõi, việc kết hợp áp dụng trực tiếp các tiêu chuẩn quốc tế và nước ngoài trong giai đoạn đầu của dự án là giải pháp có tính khả thi và phù hợp với quy định của pháp luật hiện hành.

Định hướng lấy hệ tiêu chuẩn châu Âu làm nền tảng kỹ thuật công nghệ cốt lõi kết hợp với tiêu chuẩn Trung Quốc trong công tác khảo sát, thi công nghiệm thu là một định hướng phù hợp, bảo đảm tính mở, tối ưu hóa về mặt công nghệ và quản lý tốt chi phí đầu tư.

Lộ trình hai giai đoạn với trọng tâm chuyển dịch nhanh ở giai đoạn đầu và từng bước nội địa hóa, tích hợp các yếu tố đặc thù về khí hậu, địa chất Việt Nam ở giai đoạn sau sẽ giúp nước ta từng bước nâng cao năng lực tự chủ, làm chủ công nghệ và xây dựng thành công mạng lưới ĐSTĐC an toàn, hiện đại, bền vững.

* Tiêu đề do Tòa soạn đặt ► Mời xem fiel PDF tại đây

TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Bộ Xây dựng. Văn bản số 4614/BXD-KHCNMT&VLXD ngày 26/3/2026 về việc chấp thuận Danh mục tiêu chuẩn chủ yếu áp dụng cho dự án tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh. 2026.
[2] Chính phủ. Nghị định số 217/2026/NĐ-CP ngày 19/6/2026 Quy định chi tiết một số điều của Luật Xây dựng về quản lý hoạt động xây dựng, 2026.
[3] Quốc hội. Nghị quyết số 172/2024/QH15 về chủ trương đầu tư Dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam, 2024.
[4] Viện Khoa học và Công nghệ Giao thông vận tải. Báo cáo tổng kết đề tài cấp Bộ GTVT năm 2022 “Nghiên cứu tổng quan tình hình phát triển và hệ thống tiêu chuẩn của đường sắt tốc độ cao trên thế giới, đề xuất định hướng xây dựng hệ thống tiêu chuẩn đường sắt tốc độ cao phù hợp với điều kiện Việt Nam”, mã số DT214046, chủ nhiệm: TS Lê Công Thành, 2022.
[5] Vụ Khoa học công nghệ, Bộ Xây dựng. Môi trường và Vật liệu xây dựng. Báo cáo rà soát hiện trạng Danh mục tiêu chuẩn, quy chuẩn áp dụng cho dự án đường sắt tốc độ cao trên trục Bắc - Nam, ngày 26/01/2026.
[6] International Union of Railways (UIC). High-Speed Rail Atlas 2025, 7th ed. Paris, France: UIC, 2026, ISBN 978-2-7461-3610-6.
[7] J. King, G. Nicholson and F. Schmid. State-of-the-art in managing reliability in mega railway projects: A systematic literature review. Safety and Reliability, vol. 42, nos. 2-3, pp. 60-100, 2024, doi: 10.1080/09617353.2023.2284019.
[8] M. Witte, N. Wilson, R. Fries and H. Wu. Comparison of FRA Regulations to International High-Speed Rail Standards. US Department of Transportation DOT/FRA/ORD-13/30, 2013.

Bình luận