Chưa bao giờ nguy cơ biến mất của các di sản kiến trúc lại hiện rõ như hôm nay. Không gì khác, chính con người đang tự hủy hoại các giá trị di sản quanh mình dưới đủ hình thức, thậm chí phá hoại một cách vô thức. Trường hợp của đền Đuổm là một minh chứng. Suốt tuần qua, thông tin về việc phá dỡ, tu bổ đền Đuổm tại huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên – một di tích lịch sử quốc gia với gần 850 năm gắn liền với nhiều thế hệ - đã khiến người dân bất ngờ. Cục Di sản văn hóa cũng đã phải vào cuộc, yêu cầu tỉnh Thái Nguyên kiểm tra việc phá dỡ, tu bổ.
Đền Đuổm là di tích quốc gia, đã qua chín lần tu bổ, có nhiều hạng mục xuống cấp. Việc tôn tạo di tích này là cần thiết và đã được chính quyền địa phương cùng cơ quan chức năng xin chủ trương lập dự án tu bổ, tôn tạo di tích, đồng thời kêu gọi xã hội hoá vốn đầu tư. Ngay sau đó, đã có doanh nghiệp xin được được đóng góp tu bổ di tích lên đến hơn 20 tỉ đồng.
Sau khi có nguồn kinh phí, địa phương đã vội vàng tiến hành thi công, khi mà dự án được lập chưa được các ngành liên quan thẩm định thấu đáo. Và hệ quả là, ngay sau khi đưa xe, máy và hạ giải một phần hạng mục di tích, việc thi công đã vấp phải nhiều ý kiến phản đối của giới chuyên môn về bảo tồn di sản và người dân.
Dẫn ra một vài thông tin trên để thấy rằng, bất cứ động thái can thiệp nào đến di tích, nhất là di tích quốc gia cần đòi hỏi một thái độ nghiêm túc, khoa học và hết sức thận trọng, chứ không thể áp dụng biện pháp thi công như những công trình thông thường.
Lần ngược lại những gì đang diễn ra, dễ thấy, không ít di sản kiến trúc, có lịch sử hàng trăm năm đã bị hủy hoại bởi sự nôn nóng phát triển bằng mọi giá của các cấp chính quyền, đặc biệt là những di sản nằm ở các đô thị.
Trong quá trình đô thị hóa, do yếu tố tự phát mạnh, tính tổ chức và tính tuân thủ pháp luật trong hoạt động của đô thị yếu nên hệ thống di sản đô thị bị đe doạ nghiêm trọng.
Hà Nội hiện có 6.489 di tích lịch sử và khoảng 1200 biệt thự cũ được xây dựng từ trước năm 1954, cùng nhiều hồ, sông ngòi cần được bảo vệ.
Cố đô Huế có 845 công trình di tích lịch sử - văn hóa, nhưng có đến 450 công trình không còn nguyên vẹn.
Thành phố Hồ Chí Minh có 43 di tích lịch sử văn hóa được xếp hạng trên tổng số 285 ngôi đình, 1.041 ngôi chùa. Sự xâm lấn các di tích này vẫn có nguy cơ bùng nổ.
Di sản kiến trúc là một nguồn tư liệu quý giá giàu tính thuyết phục, là điểm tựa cho việc tạo dựng nhân cách, giáo dục truyền thống và là niềm tự hào về tài sản quý giá, sức mạnh nội tại của mỗi quốc gia dân tộc.
Tuy nhiên, nhiều di tích lịch sử văn hóa, di sản khảo cổ, di tích kiến trúc nghệ thuật, trong nhiều năm bị thiên nhiên và con người tàn phá, thiếu kinh phí để tu sửa, tôn tạo, bị chiếm dụng trái phép.
Sự việc diễn ra ở đền Đuổm đã không thể cứu vãn, những gì còn lại chỉ là bài học về việc quyết định và ra quyết định đối với số phận của một công trình kiến trúc(?!).
Việt Nam có Luật Di sản văn hóa, nhưng việc thực hiện còn yếu và tuỳ thuộc từng địa phương. Đầu tư của nhà nước cho hoạt động này còn nhiều hạn chế, dàn trải, hiệu quả thấp.
Việc huy động các nguồn lực trong nhân dân giữ gìn và bảo vệ di sản mới thực hiện bước đầu và chỉ đạt được ở khu vực di sản văn hóa gắn với tín ngưỡng tôn giáo. Một số cơ quan được giao quản lý di tích đã cùng nhân dân địa phương tìm cách khai thác du lịch kiếm lợi nhuận là chính chứ không lo tìm cách tôn tạo, sửa chữa những di tích này một các khoa học. Một số nơi sửa sang, tôn tạo lại không theo nguyên gốc, làm ảnh hưởng đến giá trị di tích.
Dù đã có thật nhiều cố gắng, nhưng con người đang tự hủy hoại các giá trị di sản quanh mình dưới đủ hình thức, thậm chí phá hoại một cách vô thức.
Chính những điều đó đang tạo sức ép ngày càng lớn trong việc quản lý và bảo tồn các di sản kiến trúc. Từ thực tế tu bổ đền Đuổm cho thấy, dường như, các di sản kiến trúc của Việt Nam đang phải chống chọi và chơi vơi nhường bước giữa ào ạt xây dựng của quá trình đô thị hóa và phong trào “xã hội hóa”.
Trước những nguy cơ hủy hoại di sản đáng báo động đó, việc lắng nghe thấu đáo ý kiến của các chuyên gia, là điều cần thiết. Bởi, những nhà nghiên cứu lịch sử và văn hóa khách quan vẫn không bi quan cho rằng luôn có mâu thuẫn giữa bảo tồn di sản văn hóa và phát triển kinh tế. Kinh nghiệm cho thấy, có thể dung hòa bảo tồn và phát triển, nếu biết hỗ trợ, bổ sung, đào sâu nhận thức, tìm ra giải pháp thỏa đáng, thì có thể biến di sản thành tài nguyên quý phục vụ phát triển.
Nghĩ là thế! Nhưng tiếc thay, thực tiễn lại không như mong muốn. Ý kiến của các nhà khoa học vẫn chưa thể ra khỏi phòng họp.
