Điểm nhấn cho kiến trúc đô thị Hà Nội
Về mặt khái niệm, trong cuốn sách “Hình ảnh đô thị” (Image of the city) - cuốn cẩm nang về thiết kế kiến trúc cảnh quan, KTS Kevin Lynch đã nhấn mạnh: Tại một số quốc gia Âu, Mỹ phát triển, khái niệm điểm nhấn kiến trúc đô thị thường chủ yếu đề cập đến các vị trí điểm nhấn trên cao do công trình kiến trúc đô thị tạo ra. Cụ thể như, giai đoạn từ thế kỷ 17 về trước là tháp canh đặt trên tường thành, hay hệ thống mái chóp các tòa thị chính hay nhà thờ.
Với các đô thị hiện đại mới thế kỷ 18, 19, 20 ở các đô thị hiện đại đa phần được tạo nên bởi những công trình có độ cao vượt trội, trước tiên là tháp truyền hình, sau đó là toà cao ốc với ngôn ngữ kiến trúc ấn tượng. Tiêu biểu như với Thủ đô Paris (Pháp) là công trình tháp Eiffel với đặc trưng công nghệ thi công thép và ngôn ngữ kiến trúc hình học khoẻ khoắn đương thời. Nó chế ngự và chốt những không gian mở ra rộng lớn sau những cải cách đô thị bởi KTS Haussmann. Hay như trường hợp tại New York (Mỹ) là toà tháp chọc trời Epire State Building với các vòm mái cong và tháp nhọn cao vút ấn tượng khiến người dân có thể chiêm ngưỡng từ những khoảng cách rất xa.
Bên cạnh đó, thông qua cấu trúc quy hoạch không gian sử dụng các tuyến giao thông đường chéo trong hệ thống ô cờ để tạo nên các không gian quảng trường, vườn hoa, công viên cây xanh kèm theo các tượng phù điêu trang trí ngoài trời ấn tượng, các tiện ích dịch vụ công cộng mới (trung tâm mua sắm, ga đường sắt đô thị, bến xe buýt trung tâm)… cũng có thể được xem là những không gian điểm quan trọng tạo nên dấu ấn về văn hoá và kiến trúc đô thị, bản sắc kiến trúc đô thị.
Ở nước ta, trong lịch sử do làng nông thôn truyền thống chủ yếu theo mô hình làng quần cư nông nghiệp thường ưu tiên các kiểu kiến trúc thấp tầng (công trình 1 - 2 tầng chiếm đa số) và bố cục chủ yếu dàn trải theo phương vị ngang, nhưng nhiều nghiên cứu về kiến trúc truyền thống Việt Nam cũng đã chỉ rõ vai trò điểm nhấn của các hạng mục công trình kiến trúc và cấu trúc tự nhiên khác như cổng làng với cây đa cổ thụ xum xuê cao vút, hay chùa làng với gác chuông mái ngói cong và đầu đao vươn cao... Tiêu biểu như tháp chuông ở chùa Keo (Thái Bình) cao 16 m nổi bật trong kiến trúc làng quê vùng đất Thái Bình cũ (Hưng Yên hiện nay). Bên cạnh đó, cùng với các điểm nhấn trên cao, trong làng nông thôn truyền thống Việt Nam cũng được ghi dấu điểm nhấn bằng chính các không gian hữu cơ hiện hữu trong làng, gắn với nét văn hoá phong tục tập quán và một số công trình kiến trúc đặc trưng của làng (như ao làng, giếng làng, sân đình),…
Trong quy hoạch kiến trúc đại nội Huế với hệ thống các công trình hành chính, dân dụng của vua và hoàng tộc dày đặc nhưng cũng đã tồn tại các quy định công trình Hiển Lâm Các cao 3 tầng tương đương 17 m với 12 mái, vì là đài kỷ niệm ghi nhớ công tích của các vua nhà Nguyễn và các quan đại thần có công lớn luôn phải được giữ là công trình điểm nhấn cao nhất (không có công trình nào được xây cao hơn). Tuy vậy, vai trò điểm nhấn kiến trúc trên cao của công trình này trong đại nội Huế là không nhiều do vẫn còn bị cản trở nhiều góc nhìn từ xa bởi cây xanh và công trình thấp tầng khác.
Đặc biệt, khi các đô thị Việt Nam (tiêu biểu như Hà Nội, TP.HCM…) trong thế kỷ 18 và 19 được các KTS phương Tây quy hoạch lại, tiếp thu một số kiểu hình quy hoạch đô thị phương Tây mở ra những quảng trường, công viên cây xanh, tượng đài vườn hoa với những tòa nhà khá đồ sộ tiêu biểu như Nhà hát lớn, Nhà thờ lớn tại Hà Nội kèm theo không gian sân quảng trường rộng ở phía trước, hay Nhà thờ Đức Bà với không gian quảng trường mở và đường giao thông bao quanh ở TP.HCM đã góp phần tạo dựng các điểm nhấn kiến trúc đô thị có hình thái đặc trưng cho từng đô thị Việt Nam.
Như vậy, từ những đặc thù nêu trên, khái niệm điểm nhấn kiến trúc đô thị ngoài cách hiểu gắn với các công trình kiến trúc bề thế và có độ cao vượt trội tạo ra, với riêng các đô thị Việt Nam cũng có thể được hiểu là một cấu trúc không gian đặc trưng, có sức hút và sức tỏa đặc biệt, được tạo ra bởi vốn liếng kiến trúc cũ hoặc những dấu ấn lịch sử và văn hóa, có vai trò quan trọng trong việc tạo dựng hình ảnh và hồn sắc cho đô thị. Hoặc cũng có thể là những không gian đô thị được thiết lập mới, có quần thể hoặc phức hợp kiến trúc tầm cỡ bao quanh, có sức thu hút cộng đồng trong những hoạt động đa dạng, trở thành không những trung tâm điểm trong đô thị mà còn là điểm đến cho người dân và cho người vãng lai. [1]
Luật Kiến trúc 2019, Điều 5 quy định về "Bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc" cũng đã đề cập đến các nội dung yêu cầu về bản sắc văn hóa dân tộc nhằm làm cơ sở tạo dựng các giá trị điểm nhấn kiến trúc cho đô thị và nông thôn.
Quy chế quản lý kiến trúc, một trong những công cụ pháp lý quan trọng để quản lý phát triển kiến trúc đô thị và nông thôn Việt Nam cũng đã có một số nội dung quan trọng quy định cụ thể về không gian kiến trúc, cảnh quan đô thị, bao gồm việc xác định các khu vực, công trình có giá trị cần tạo điểm nhấn (ví dụ như công trình cao tầng biểu tượng) để tạo nên bản sắc cho đô thị trên cơ sở tạo ra các công trình có dấu ấn đặc trưng, thể hiện được văn hóa, lịch sử, và điều kiện tự nhiên của địa phương, tạo nên "điểm nhấn" cho tổng thể đô thị.
Định hướng phát triển kiến trúc Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 được phê duyệt theo Quyết định số 1246/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 17/9/2021 quy định tạo dựng điểm nhấn đô thị trong kiến trúc Việt Nam thông qua các giải pháp hình thành đô thị giàu bản sắc, hiện đại, gắn kết di sản, khuyến khích công trình xanh, thông minh.
Một số nghiên cứu về “tinh thần nơi chốn” trong tạo lập bản sắc và điểm nhấn đô thị: Khái niệm “nơi chốn” hàm chứa một ý nghĩa vượt lên trên một địa điểm bình thường, không những được thể hiện qua đặc trưng của những yếu tố biểu hình trong không gian mà còn được thể hiện bởi tính chất của không gian đó. Nơi chốn thể hiện qua các yếu tố đặc trưng sau: (1) Yếu tố nơi chốn phản ánh mối liên hệ giữa các yếu tố có trong môi trường tự nhiên và môi trường xây dựng tạo thành khung cảnh đô thị; (2) Yếu tố nơi chốn phản ánh quá trình hình thành - phát triển của đô thị; (3) Yếu tố nơi chốn phản ánh mối liên hệ giữa địa điểm với con người, hình thành nên lối sống đặc trưng của đô thị.
Một cách khái quát, yếu tố nơi chốn được hình thành dựa trên mối liên hệ giữa các yếu tố vật chất của môi trường tự nhiên và môi trường xây dựng tạo nên một khung cảnh đô thị chịu ảnh hưởng từ những nét đặc trưng tự nhiên như địa hình, mặt nước, bầu trời hay nhân tạo như kiến trúc, đô thị gắn liền với địa điểm. Và đồng thời, yếu tố nơi chốn cũng liên kết với những yếu tố tinh thần như lịch sử, lối sống… tạo nên những nét đặc trưng trong văn hoá đô thị. Việc khai thác yếu tố nơi chốn trong tổ chức không gian đô thị có bản sắc phải được nhìn nhận dưới góc độ không gian vật chất (gồm môi trường tự nhiên và môi trường xây dựng) và không gian xã hội của đô thị bao gồm các giải pháp: (1) Khai thác các yếu tố địa hình; (2) Khai thác các yếu tố mặt nước; Khai thác yếu tố bầu trời… [2].
Trong bối cảnh Hà Nội, đô thị nghìn năm văn hiến, giàu bản sắc văn hoá lịch sử và truyền thống, đang được quy hoạch tái thiết các khu vực trung tâm cũ và mở rộng thêm các khu vực chức năng mới, để tạo dựng bản sắc đô thị, tính nhận diện cũng như góp phần xây dựng thương hiệu đô thị, theo đúng các lý thuyết và kinh nghiệm thực tiễn, cần chú trọng kiến tạo đầy đủ cả hai kiểu loại điểm nhấn kiến trúc là điểm nhấn chiều cao và điểm nhấn kiến trúc không gian đặc trưng.
Cần có các nghiên cứu về kiến trúc cảnh quan đô thị để Hà Nội có các điểm nhấn kiến trúc đô thị không chỉ tạo nên bởi sự bề thế và độ cao nổi trội, mang lại hiệu quả về thị giác, mà còn tạo nên bởi cấu trúc không gian đặc trưng mang lại những cảm thụ sâu hơn về “linh hồn” văn hoá lịch sử của đô thị.
Tại khu vực trung tâm lõi đô thị cũ cổ, trong thời kỳ Pháp thuộc, đô thị đã có một kiểu cấu trúc không gian phức hợp rất đặc trưng như tuyến phố khởi đầu từ Nhà hát lớn - Quảng trường Cách mạng tháng Tám - đường Tràng Tiền, nối sang tòa nhà Ngân hàng - vườn hoa Con Cóc - quảng trường - vườn hoa Chí Linh, rồi hòa vào hồ Hoàn Kiếm, chính là một dạng điểm nhấn đô thị đặc thù và duy nhất của Hà Nội thời cận đại. Do vậy, trước tiên cần có các nghiên cứu và hành động để bảo tồn và phát huy giá trị các không gian điểm nhấn này bởi đó là một không gian định hình, song lại uyển chuyển, là điểm nhấn - dấu ấn của một thành phố lan tỏa, không định hình cứng. Điểm nhấn, mà sự hiện hữu của kiến trúc không quá nhấn, điểm nhấn nhận ra khi ta chuyển động trong đó, trong một dòng chảy của những không gian nối tiếp và những cảm giác không đứt đoạn. Đối với điểm nhấn tinh tế này, cái phải thực hiện là sự chỉnh trang nương nhẹ, bằng cách loại bỏ những gì không tương xứng, bằng sự bổ sung những gì nhất thiết. Với không gian Nhà thờ lớn - điểm nhấn vi mô trong cấu trúc phố thị vi mô hóa, việc kiện toàn và nâng cấp cũng là một đòi hỏi, mà hễ đáp ứng được, sẽ góp phần nâng cao giá trị cho quỹ kiến trúc cũ của trung tâm Hà thành.
Đối với riêng từng khu vực có quỹ di sản và công trình kiến trúc có giá trị còn khá nhiều, trên quy mô tổng thể rất cần được nghiên cứu quy hoạch bảo tồn cấu trúc tổng thể đô thị, đồng thời xem xét lựa chọn tái thiết chỉnh trang trên cơ sở bảo tồn và phát huy các giá trị bản sắc truyền thống đặc trưng của đô thị như chỉnh trang hệ thống quảng trường, vườn hoa, công viên cây xanh, công trình công cộng… nơi một cấu trúc điểm nhấn văn hóa - lịch sử - kiến trúc đô thị gắn bó hữu cơ, nơi công trình - cây xanh - không gian và sự chuyển hóa mềm tạo ra một thành phần, vừa nhất thiết và vừa tinh túy, của một đô thị chuyển động năng nổ.
Đồng thời, ngay trong khu vực nội đô lịch sử cùng với việc bảo tồn, tôn tạo các cấu trúc và điểm không gian kiến trúc điểm nhấn, các phương án quy hoạch tái phát triển cũng cần chú trọng bổ sung thêm các không gian điểm nhấn theo mô hình kiến trúc hướng đến công cộng, kiến trúc vì cộng đồng… như xem xét chọn lựa bổ sung một số những tiện ích sử dụng và trang trí nghệ thuật mới đương đại truyền tải các nội dung đặc trưng văn hoá theo tinh thần nơi chốn như hệ thống đèn chiếu sáng và đèn trang trí, tranh hoành tráng, tượng phù điêu ngoài trời...
Với một số các công trình cao tầng hiện hữu, trên cơ sở các nghiên cứu đánh giá hiện trạng khoa học, trong điều kiện cho phép có thể xem xét điều chỉnh cải tạo một phần kiến trúc mặt tiền công trình để thay thế các kiểu ngôn ngữ kiến trúc quá hiện đại và công nghiệp bằng các mô hình ngôn ngữ kiến trúc xanh, sinh thái, tiết kiệm năng lượng, kế thừa tính bản địa của kiến trúc truyền thống… vốn có sự gần gũi gắn kết với tổng thể không gian kiến trúc cảnh quan hiện hữu, để hạn chế các tác động tiêu cực. Trường hợp xây mới bổ sung các công trình có kiến trúc mới hiện đại ấn tượng theo mô hình tạo sự đối lập để nổi bật hoàn toàn với bối cảnh không gian đô thị hiện hữu, cần được đánh giá và cân nhắc rất kỹ các yếu tố hiệu quả thu được cũng như tác động tích cực và tiêu cực đối với kiến trúc cảnh quan đô thị và văn hoá cộng đồng.
Tại các không gian khu đô thị mới, tương tự như mô hình các đô thị phát triển trên thế giới, ngoài các điểm nhấn là các công trình kiến trúc cao tầng với chiều cao và khối tích lớn, ngôn ngữ kiến trúc hiện đại, mạnh mẽ mang tính tất yếu cần nghiên cứu xác định các vị trí “điểm huyệt” để đặt vào đó các công trình kiến trúc điểm nhấn như công trình dịch vụ công cộng, vui chơi giải trí thư giãn, luyện tập thể dục thể thao, với ngôn ngữ kiến trúc xanh, sinh thái, thẩm mỹ văn hoá, mỹ thuật đương đại… góp phần tạo nên không chỉ vẻ đẹp, tính nhận diện mà còn là cả sắc thái riêng cho khu đô thị mới.
Cũng cần tránh việc cóp, nhái một cách khiên cưỡng một số công trình kiến trúc cao tầng nổi tiếng hay kiểu kiến trúc đặc thù ở một số quốc gia phương Tây khác vào các khu đô thị mới Hà Nội như trường hợp một số các khu đô thị tại TP Bắc Kinh, Thượng Hải (Trung Quốc) cho xây dựng lại tháp ELfel (Paris) hay toà nhà Empire State Building, đã từng bị giới KTS Trung Quốc lên tiếng phản đối để rồi chính quyền ra quyết định nghiêm cấm tái phạm trên phạm vi toàn đất nước Trung Quốc.
Bên cạnh đó, dựa trên các đặc trưng về nơi chốn với đặc điểm địa hình tự nhiên đa dạng của Hà Nội, không chỉ là công trình kiến trúc cao tầng với quy mô lớn đơn thuần đóng vai trò điểm nhấn kiến trúc, các không gian công cộng (như quảng trường, công viên cây xanh, vườn hoa, hồ nước nhân tạo, tuyến phố đi bộ, bến tàu thuỷ, ga đường sắt đô thị… với kiến trúc cảnh quan được thiết kế hiện đại, tiện dụng đa chức năng cũng cần được quy hoạch tạo dựng để vừa phát huy giá trị cung cấp các tiện nghi sử dụng thiết yếu nhưng cũng được nghiên cứu thiết kế tổ chức không gian để đồng thời có thể chứa đựng yếu tố đặc trưng về văn hoá, thẩm mỹ, môi trường sinh thái nhân văn bản địa và trang trí mỹ thuật của thời đại phù hợp không chỉ cho những người trung niên cũ mà cả lớp cư dân trẻ Hà Nội thế kỷ 21.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. GS.TS.KTS Hoàng Đạo Kính, Điểm nhấn kiến trúc và điểm nhấn đô thị, (2011) Ashui.com.
[2]. ThS.KTS Nguyễn Văn Chương, “Nơi chốn” trong tổ chức không gian đô thị có bản sắc, (2015), Tạp chí Kiến trúc Việt Nam.
