Việc bổ sung đoạn tuyến Yên Viên - Gia Lâm và chuyển ga đầu mối hành khách phía Bắc về Gia Lâm nhằm tăng cường kết nối giữa đường sắt quốc gia với đường sắt đô thị, đồng thời tạo động lực phát triển đô thị theo mô hình TOD. 
Sáng 6/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội nghe Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra về việc điều chỉnh chủ trương đầu tư Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.
Tăng cường kết nối đường sắt quốc gia với Thủ đô
Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày Tờ trình, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết dự án được chia thành 9 dự án thành phần. Phương án điều chỉnh dự án bảo đảm phù hợp với chiến lược, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và các quy hoạch liên quan đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Một trong những nội dung quan trọng là bổ sung 8,4 km đoạn Yên Viên - Gia Lâm, đồng thời điều chỉnh vị trí ga đầu mối hành khách phía Bắc từ Yên Viên về Gia Lâm, nhằm bảo đảm sự thống nhất với Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm và Quy hoạch mạng lưới đường sắt đã được điều chỉnh.
Việc đưa ga đầu mối về Gia Lâm được kỳ vọng nâng cao hiệu quả kết nối giữa đường sắt quốc gia với mạng lưới đường sắt đô thị Hà Nội, tạo thuận lợi cho hành khách tiếp cận các loại hình vận tải công cộng. Đây cũng là cơ sở để tái thiết và phát triển khu vực ga Gia Lâm theo mô hình đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD).
Chính phủ cũng đề xuất đổi tên đoạn Nam Hải Phòng - Lạch Huyện từ “tuyến chính” thành “tuyến nhánh”, phù hợp với Quy hoạch mạng lưới đường sắt quốc gia mới được điều chỉnh và phương án tổ chức khai thác vận tải. Dự án đồng thời được bổ sung hai nhánh kết nối hệ thống đường sắt hiện hữu với các ga trên tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.
Đối với đoạn từ ga Bắc Hồng đến ga Nam Hải Phòng, Chính phủ đề nghị điều chỉnh từ phương án đầu tư phân kỳ đường đơn sang hoàn thiện đường đôi ngay trong giai đoạn 2026-2030. Kết quả cập nhật dự báo cho thấy đến năm 2045, đoạn tuyến này đã phải được mở rộng và đưa vào khai thác đường đôi. Nếu tiếp tục phân kỳ đầu tư, dự kiến từ năm 2038 phải thực hiện các thủ tục chuẩn bị và đến năm 2041 phải triển khai nâng cấp.
Về sức kéo trên các tuyến nhánh nối cảng biển, Chính phủ đề xuất trước mắt sử dụng đầu máy diesel đã có trong chủ trương đầu tư được phê duyệt, thay vì điện khí hóa. Dự kiến đến năm 2045, các đầu máy này sẽ được chuyển đổi sang sử dụng năng lượng sạch.
Bảo đảm an toàn, bền vững và hiệu quả đầu tư
Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi khẳng định tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng là dự án quan trọng quốc gia, đã được Quốc hội quyết định chủ trương đầu tư tại Nghị quyết số 187/2025/QH15.
Tuy nhiên, trong quá trình lập Báo cáo nghiên cứu khả thi, nhiều yếu tố mới đã xuất hiện, liên quan đến địa hình, địa chất, quy hoạch, nhu cầu vận tải và phương án kết nối với hệ thống đường sắt quốc gia, cảng biển, trung tâm logistics. Vì vậy, Chính phủ đề nghị điều chỉnh phạm vi, quy mô, công nghệ, sơ bộ tổng mức đầu tư và một số nội dung khác nhằm nâng cao hiệu quả, bảo đảm an toàn và tính bền vững của dự án.
Căn cứ quy định của Luật Đầu tư công và Nghị quyết số 187/2025/QH15, Ủy ban Kinh tế và Tài chính nhận thấy việc Chính phủ trình Quốc hội xem xét, quyết định điều chỉnh chủ trương đầu tư là có cơ sở và đúng thẩm quyền.
Cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát tính thống nhất giữa các tài liệu và số liệu trong hồ sơ, nhất là giữa nội dung Tờ trình và dự thảo Nghị quyết; đồng thời chịu trách nhiệm về tính đầy đủ, chính xác và trung thực của hồ sơ trình Quốc hội.
Trong những bước tiếp theo, các cơ quan liên quan cần hoàn thiện số liệu khảo sát, phương án kỹ thuật, công nghệ, tổng mức đầu tư, nguồn vốn, nhu cầu sử dụng đất và điều kiện tổ chức thực hiện. Việc chuẩn bị kỹ lưỡng nhằm nâng cao tính khả thi và hạn chế tối đa nguy cơ phải tiếp tục điều chỉnh trong quá trình triển khai.
Về phạm vi và quy mô đầu tư, Ủy ban Kinh tế và Tài chính cho rằng việc hoàn thiện đường đôi ngay trong giai đoạn 2026-2030 sẽ làm tăng đáng kể tổng mức đầu tư cũng như nhu cầu bố trí vốn đầu tư công. Trong khi đó, cùng giai đoạn này, nguồn lực dành cho nhiều dự án quan trọng quốc gia khác cũng rất lớn.
Do đó, cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ tiếp tục đánh giá đầy đủ tác động của phương án đầu tư đường đôi đến khả năng cân đối nguồn lực, qua đó cung cấp cơ sở để Quốc hội xem xét, lựa chọn phương án phù hợp và bảo đảm sử dụng hiệu quả ngân sách nhà nước.
Đối với phương án sử dụng đầu máy diesel trên các tuyến nhánh, Ủy ban đề nghị hoàn thiện kế hoạch chuyển đổi sang năng lượng sạch, xác định rõ lộ trình thực hiện, phù hợp với mục tiêu đưa phát thải ròng của Việt Nam về mức “0” vào năm 2050.
Ủy ban Kinh tế và Tài chính cũng lưu ý sơ bộ tổng mức đầu tư sau điều chỉnh dự kiến tăng rất lớn so với chủ trương đã được Quốc hội quyết định. Chính phủ cần rà soát, đối chiếu suất đầu tư, cơ cấu chi phí và tổng mức đầu tư với những dự án đường sắt có điều kiện tương đồng trong khu vực và trên thế giới, qua đó làm rõ cơ sở xác định chi phí của dự án.
Về phương án huy động vốn, cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ xây dựng kế hoạch bố trí vốn phù hợp với khả năng cân đối ngân sách nhà nước và kế hoạch đầu tư công trung hạn; quản lý chặt chẽ việc huy động, sử dụng vốn vay nước ngoài; bảo đảm an toàn nợ công và khả năng trả nợ.
Việc bố trí nguồn lực cho tuyến đường sắt phải không làm ảnh hưởng đến cân đối vốn của các chương trình, dự án quan trọng quốc gia khác. Chính phủ cũng cần định kỳ báo cáo Quốc hội về tình hình triển khai dự án.
Làm rõ phương án sử dụng đất sau điều chỉnh hướng tuyến
Đối với công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải phóng mặt bằng, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị làm rõ phương án xử lý phần diện tích đã giải phóng mặt bằng theo hướng tuyến trước đây nhưng không còn sử dụng sau khi dự án được điều chỉnh.
Chính phủ cần đánh giá tổng kinh phí đã thực hiện, xây dựng phương án quản lý, khai thác hoặc sử dụng diện tích đất này, đồng thời có giải pháp phù hợp để phòng, chống thất thoát và lãng phí nguồn lực nhà nước.
Về tiến độ, cơ quan thẩm tra đề nghị tiếp tục rà soát kế hoạch tổng thể trên cơ sở cập nhật điều kiện triển khai thực tế; xác định rõ các mốc chủ yếu trong công tác chuẩn bị đầu tư, giải phóng mặt bằng, bố trí nguồn vốn, triển khai các dự án thành phần và tổ chức thi công.
Cùng với đó, cần tăng cường sự phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương để kịp thời tháo gỡ khó khăn, hạn chế phát sinh việc điều chỉnh tiến độ.
Đối với tuyến nhánh kết nối khu bến Nam Đồ Sơn, Ủy ban đề nghị giao Chính phủ quyết định thời điểm đầu tư trên cơ sở tiến độ xây dựng khu bến, nhu cầu vận tải, khả năng cân đối nguồn lực và yêu cầu phát huy hiệu quả khai thác của toàn dự án.
Để bảo đảm hiệu quả đầu tư lâu dài, Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị Chính phủ tiếp tục hoàn thiện cơ sở dự báo nhu cầu vận tải; cập nhật các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội và hiệu quả tài chính sau khi điều chỉnh tổng mức đầu tư.
Bên cạnh đó, cần làm rõ khả năng thu hồi vốn, phương án hoàn trả vốn vay, hiệu quả khai thác của từng tuyến nhánh và các giải pháp kiểm soát chi phí vận hành.
Việc điều chỉnh chủ trương đầu tư tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu vận tải ngày càng tăng mà còn hướng tới hình thành một trục kết nối chiến lược giữa khu vực biên giới phía Bắc, Thủ đô Hà Nội và hệ thống cảng biển Hải Phòng.
