Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, đô thị miền núi đang đối mặt với những thách thức vượt ngoài các giải pháp kỹ thuật đơn thuần. Thực tiễn tại Cao Bằng cho thấy, thiệt hại do lũ quét, sạt lở không chỉ phản ánh hạn chế hạ tầng mà còn bộc lộ khoảng trống về thể chế, tài chính và quản trị rủi ro. 
Chuyển đổi hệ hình quy hoạch: Từ phân mảnh sang tích hợp đa cấp
Ngày 17/4, tại Cao Bằng, UBND tỉnh Cao Bằng phối hợp với Học viện Chiến lược, Bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng) tổ chức Hội thảo “Đô thị miền núi thích ứng với biến đổi khí hậu cực đoan”.
Hội thảo tập trung nhận diện các rủi ro khí hậu đặc thù, đồng thời đề xuất các giải pháp quy hoạch, phát triển hạ tầng theo hướng “sống cùng nước”, nâng cao khả năng chống chịu của đô thị miền núi trước các hiện tượng thời tiết cực đoan.
Tại Hội thảo, các chuyên gia đã thảo luận về việc ứng dụng công cụ mô phỏng hiện đại trong đánh giá rủi ro; xây dựng bộ khuyến nghị kỹ thuật; đề xuất danh mục dự án ưu tiên giai đoạn 2026 - 2030 và khung đào tạo nâng cao năng lực cán bộ quản lý đô thị.
Một trong những căn nguyên sâu xa làm gia tăng tính dễ tổn thương của đô thị miền núi không chỉ đến từ yếu tố tự nhiên mà còn bắt nguồn từ những hạn chế trong phương thức quy hoạch và quản trị truyền thống.
Theo GS.TS.KTS Đỗ Hậu - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, cách tiếp cận hiện nay vẫn mang nặng tính phân mảnh, khi các lĩnh vực như sử dụng đất, giao thông, hạ tầng kỹ thuật, môi trường và xã hội “thường được quy hoạch và quản lý tách rời, thiếu sự phối hợp hiệu quả”. Bên cạnh đó, tư duy thiên về kỹ thuật, tập trung vào các chỉ tiêu không gian và xây dựng, trong khi chưa chú trọng đầy đủ đến yếu tố kinh tế - xã hội và nhu cầu cộng đồng, cũng làm suy giảm hiệu quả của quy hoạch.
Đáng chú ý, sự thiếu liên kết giữa các cấp quy hoạch và giữa quy hoạch với quản lý thực thi đã làm giảm khả năng thích ứng của đô thị trước những biến động nhanh như đô thị hóa, biến đổi khí hậu hay chuyển đổi kinh tế - xã hội.
Trước thực trạng này, GS.TS.KTS Đỗ Hậu nhấn mạnh yêu cầu chuyển dịch sang cách tiếp cận tổng hợp, liên ngành và đa cấp. Theo ông, việc “gắn kết chặt chẽ giữa quy hoạch không gian, phát triển hạ tầng và thể chế quản trị” không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro khí hậu mà còn tạo nền tảng cho phát triển bền vững. Đồng thời, cần rà soát, bổ sung và đồng bộ hóa hệ thống pháp luật theo hướng lồng ghép yếu tố biến đổi khí hậu và xây dựng các chính sách đặc thù cho đô thị miền núi.
Tái cấu trúc quản trị: Chính quyền hai cấp và phối hợp liên ngành
Những thay đổi về tổ chức hành chính cũng đang đặt ra các yêu cầu mới đối với năng lực quản trị rủi ro thiên tai tại địa phương.
NCVC.KTS Phạm Thanh Tùng - Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam cho biết, từ tháng 7/2025, tỉnh Cao Bằng đã thực hiện mô hình chính quyền hai cấp theo Nghị quyết 1657 của Quốc hội khóa XV, giảm từ 161 đơn vị hành chính xuống còn 56 đơn vị, đồng thời bỏ cấp huyện. Mô hình này hướng tới mục tiêu tinh gọn bộ máy, tối ưu hóa nguồn lực và phù hợp với xu hướng chuyển đổi số.
Tuy nhiên, việc sáp nhập cũng làm gia tăng quy mô quản lý của cấp xã, trong bối cảnh địa hình bị chia cắt mạnh bởi núi đá. Điều này khiến công tác quản lý dân cư, triển khai chính sách an sinh và ứng phó thiên tai tại các khu vực biên giới xa xôi gặp nhiều khó khăn, nhất là khi năng lực cán bộ và điều kiện trang thiết bị còn hạn chế.
Trước yêu cầu mới, cơ chế phối hợp giữa các cấp cần được tái cấu trúc rõ ràng. Cấp tỉnh đóng vai trò kiến tạo, với các nhiệm vụ như xây dựng cơ sở dữ liệu rủi ro toàn tỉnh, ban hành quy chuẩn xây dựng, điều phối ngân sách di dời dân cư, thành lập Ban điều phối liên ngành và ứng dụng nền tảng GIS trong chia sẻ dữ liệu. Trong khi đó, cấp xã, phường là lực lượng trực tiếp triển khai, từ kiểm soát xây dựng tự phát, cập nhật dân cư đến tổ chức lực lượng phòng chống thiên tai và thực hiện sơ tán khi cần thiết.
Nâng cao năng lực cơ sở: Bài học quốc tế và quản trị cộng đồng
Trong bối cảnh phân cấp mạnh xuống cơ sở, việc nâng cao năng lực thực thi tại cấp xã trở thành yếu tố then chốt.
Về vấn đề này, TS.KTS Trần Thị Lan Anh - Nguyên Phó Cục trưởng Cục Phát triển đô thị (Bộ Xây dựng) thông tin, kinh nghiệm từ khu vực Quảng Tây (Trung Quốc) cho thấy hiệu quả của mô hình quản lý rủi ro thiên tai gắn với đặc thù địa hình karst và vùng núi biên giới. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào công trình kiểm soát lũ, địa phương này kết hợp quản lý lưu vực sông với bảo vệ rừng đầu nguồn, phục hồi hệ sinh thái và kiểm soát xói mòn.
Đặc biệt, mô hình quản trị tại cơ sở được số hóa và cộng đồng hóa thông qua hệ thống cảnh báo sớm đa tầng. Mạng lưới quan trắc hiện đại được kết nối với lực lượng cộng đồng địa phương, trong đó “người cảnh báo tại thôn bản” thường là trưởng thôn hoặc tình nguyện viên được đào tạo để theo dõi và kích hoạt cảnh báo khi có dấu hiệu thiên tai.
Từ thực tiễn này, TS.KTS Trần Thị Lan Anh khuyến nghị cấp xã cần chủ động xây dựng kế hoạch phòng chống thiên tai gắn với quy hoạch sử dụng đất và phát triển kinh tế - xã hội; duy trì hoạt động thường xuyên của Ban chỉ huy phòng chống thiên tai; đồng thời lồng ghép quản trị rủi ro vào quy hoạch hạ tầng, đặc biệt tại các khu vực biên giới.
Quản trị logistics thích ứng: Từ “ngăn nước” đến “sống cùng nước”
Không chỉ hạ tầng đô thị, chuỗi cung ứng logistics cũng là một “mắt xích” quan trọng quyết định khả năng chống chịu của các dự án và hoạt động kinh tế.
“Đặc thù địa hình miền núi với các tuyến giao thông độc đạo qua đèo dốc khiến hệ thống logistics dễ bị tổn thương trước thiên tai. Các sự cố sạt lở có thể gây cô lập công trường, đứt gãy nguồn cung vật liệu, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ và chất lượng công trình”, TS Nguyễn Văn Sáng - chuyên gia quản trị và logistics, thành viên HĐQT độc lập Tập đoàn Indel nói.
Từ cách tiếp cận bền vững, TS Nguyễn Văn Sáng cho rằng dữ liệu thực chứng từ trận lũ lịch sử năm 2025 với mực nước đạt 185,79 m đã “phơi bày những lỗ hổng trong cốt nền và dự phòng logistics”, đặt ra yêu cầu chuyển đổi tư duy từ “ngăn nước” sang “sống cùng nước” và quản trị dòng chảy thông minh.
Trên cơ sở đó, mô hình Quản trị rủi ro chuỗi cung ứng tích hợp 4 tầng (iSCRM-CB) được đề xuất, với cách tiếp cận từ vĩ mô đến vi mô. Trong đó, quy hoạch không gian được định hình theo rủi ro thông qua việc xác lập “hành lang rủi ro” dựa trên bản đồ ngập lụt; đồng thời tăng cường thể chế điều phối liên ngành, thành lập Ban điều phối lưu vực sông và chuỗi cung ứng để điều tiết nguồn lực giữa các lĩnh vực.
Tài chính đô thị và hợp tác xuyên biên giới: Đòn bẩy hạ tầng thích ứng
Bên cạnh thể chế và quản trị, tài chính là yếu tố quyết định khả năng triển khai các giải pháp thích ứng trong thực tế.
Theo TS Phạm Văn Bộ - Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, Bồi dưỡng cán bộ xây dựng, tài chính đô thị của Cao Bằng hiện vẫn phụ thuộc lớn vào ngân sách Trung ương, với mức độ tự chủ thấp và khả năng tạo nguồn thu nội tại hạn chế. Điều này dẫn đến khoảng cách ngày càng lớn giữa nhu cầu đầu tư hạ tầng và khả năng đáp ứng của ngân sách.
Để khắc phục, cần thiết lập các công cụ tài chính mới, trong đó việc hình thành Quỹ phát triển hạ tầng thích ứng được xem là giải pháp quan trọng nhằm tạo nguồn vốn trung và dài hạn ổn định. Quỹ này có thể huy động từ nhiều nguồn, bao gồm ngân sách địa phương, hỗ trợ từ Trung ương, tài trợ quốc tế và đóng góp từ doanh nghiệp.
“Đáng chú ý, trong bối cảnh rủi ro khí hậu mang tính liên vùng, đặc biệt tại lưu vực sông Bằng Giang, hợp tác xuyên biên giới trở thành giải pháp mang tính chiến lược. Việc thiết lập cơ chế trao đổi dữ liệu khí tượng - thủy văn, phối hợp vận hành hồ chứa và ứng phó lũ giữa các địa phương hai bên biên giới sẽ giúp rút ngắn thời gian cảnh báo và giảm thiểu thiệt hại”, TS Phạm Văn Bộ nhấn mạnh.
Đồng bộ thể chế - tài chính - quản trị cho đô thị miền núi
Từ các phân tích cho thấy, khả năng thích ứng của đô thị miền núi trước biến đổi khí hậu phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng thể chế và hiệu quả quản trị. Việc chuyển đổi từ tư duy phân mảnh sang tiếp cận tích hợp, từ quản lý hành chính sang quản trị rủi ro, từ ứng phó bị động sang phòng ngừa chủ động là xu hướng tất yếu.
Đối với Cao Bằng, các giải pháp cần được triển khai đồng bộ như: Đổi mới hệ hình quy hoạch theo hướng đa ngành; tối ưu hóa mô hình chính quyền hai cấp; phát triển hệ thống cảnh báo dựa vào cộng đồng; tăng cường quản trị logistics thích ứng; đồng thời thiết lập các công cụ tài chính và cơ chế hợp tác xuyên biên giới.
Việc đồng bộ hóa các công cụ chính sách, tài chính và cơ chế phối hợp liên ngành sẽ tạo nền tảng quan trọng, góp phần nâng cao khả năng chống chịu của đô thị miền núi, bảo đảm an toàn cho người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan.
