Dự kiến mở rộng quyền tự chủ, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu khoa học

Bộ KH&CN đang lấy ý kiến đối với dự thảo Nghị định quy định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED).

Làm rõ địa vị pháp lý, tổ chức và chức năng của Quỹ

Điểm mới quan trọng đầu tiên của dự thảo là đưa NAFOSTED từ mô hình hoạt động theo Điều lệ Quỹ lên một Nghị định độc lập, quy định đầy đủ về tổ chức, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ chế hoạt động (Điều 1, Điều 3).

Theo đó, Quỹ được xác định rõ là đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc Bộ KH&CN, có tư cách pháp nhân, con dấu và tài khoản riêng, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Cách quy định này giúp khắc phục tình trạng trước đây Quỹ chủ yếu vận hành theo Điều lệ mang tính nội bộ, đồng thời bảo đảm thống nhất với Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025.

Bên cạnh đó, dự thảo mở rộng và làm rõ hơn chức năng của Quỹ. Nếu trước đây NAFOSTED chủ yếu tập trung tài trợ nghiên cứu cơ bản, thì dự thảo lần này quy định Quỹ thực hiện tài trợ, đặt hàng và hỗ trợ các chương trình, nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (Điều 5).

Ngoài việc cấp kinh phí, Quỹ còn có vai trò hỗ trợ nâng cao năng lực khoa học và công nghệ quốc gia, kết nối tổ chức, cá nhân trong nước với mạng lưới tri thức và chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu, cũng như thực hiện các nhiệm vụ khác theo phân công của Bộ trưởng Bộ KH&CN. Điều này cho thấy Quỹ được thiết kế không chỉ là nơi “cấp tiền nghiên cứu”, mà tham gia sâu hơn vào việc tổ chức, kết nối và phát triển hoạt động khoa học - công nghệ.

Dự thảo cũng lần đầu quy định rõ các nguyên tắc hoạt động của Quỹ theo hướng minh bạch và phù hợp thông lệ quốc tế (Điều 6). Ngoài yêu cầu công khai thông tin và xét chọn dân chủ, bình đẳng, dự thảo nhấn mạnh quản lý chất lượng nghiên cứu, bảo đảm liêm chính khoa học, đạo đức nghề nghiệp; đồng thời cho phép chấp nhận mức độ rủi ro phù hợp đối với các nghiên cứu có tính sáng tạo, tìm tòi, đột phá. Đây là thay đổi đáng chú ý so với cách quản lý trước đây vốn thiên về an toàn, thận trọng tuyệt đối.

Đổi mới cơ chế tài chính, chấp nhận rủi ro và tăng quyền tự chủ

Một điểm mới nổi bật của dự thảo là lần đầu quy định cụ thể cơ chế xử lý rủi ro tài chính trong hoạt động đổi mới sáng tạo (Điều 19). Dự thảo nêu rõ nguyên tắc chấp nhận rủi ro, căn cứ xác định rủi ro được chấp nhận và cách thức xử lý.

Đáng chú ý, tổ chức, cá nhân chủ trì nhiệm vụ, cũng như Quỹ và cá nhân tham gia thẩm định, quản lý nhiệm vụ được loại trừ trách nhiệm hành chính, miễn trách nhiệm dân sự nếu đã thực hiện đúng quy trình, đúng mục tiêu, không gian lận, không cố ý vi phạm pháp luật, kể cả trong trường hợp kết quả nghiên cứu không đạt mục tiêu đề ra. Quy định này trực tiếp tháo gỡ tâm lý e ngại, sợ trách nhiệm trong nghiên cứu khoa học sử dụng ngân sách nhà nước.

Dự thảo cũng mở rộng quyền tự chủ tài chính của Quỹ, nhất là đối với nguồn kinh phí ngoài NSNN (Điều 16, Điều 17). Theo đó, Quỹ được chủ động tiếp nhận, hạch toán riêng và quyết định sử dụng các khoản tài trợ, hiến tặng, đồng tài trợ hợp pháp; việc chi tiêu từ nguồn này không áp dụng định mức chi ngân sách nhà nước, mà thực hiện theo quy chế chi tiêu nội bộ của Quỹ.

Đồng thời, Quỹ được sử dụng nguồn thu hợp pháp, bao gồm lãi tiền gửi, để tăng cường năng lực tổ chức, thu hút chuyên gia, đào tạo và cải thiện điều kiện làm việc cho đội ngũ cán bộ. So với trước đây, đây là bước nới đáng kể các ràng buộc hành chính trong quản lý tài chính.

Ngoài ra, dự thảo tăng quyền cho Quỹ nhưng gắn chặt với trách nhiệm giải trình (Điều 8, Điều 18). Quỹ được quyền quyết định, điều chỉnh, tạm dừng hoặc chấm dứt tài trợ khi phát hiện vi phạm hoặc không bảo đảm hiệu quả; đồng thời phải xây dựng hệ thống giám sát nội bộ, tổ chức đánh giá định kỳ hiệu quả tài trợ, công khai thông tin tài chính và chịu sự thanh tra, kiểm tra của cơ quan có thẩm quyền. Cách thiết kế này cho thấy dự thảo hướng tới mở rộng quyền tự chủ nhưng đi kèm minh bạch, hậu kiểm và trách nhiệm giải trình rõ ràng.