Yêu cầu áp dụng mô hình thông tin công trình (BIM) đang đặt ra công việc cụ thể cho cơ quan chuyên môn về xây dựng: tiếp nhận mô hình, đọc thông tin, kiểm tra và sử dụng dữ liệu phục vụ thẩm định. Phần mềm chỉ là một nguồn lực. Khả năng thực hiện những công việc này phụ thuộc vào con người, trách nhiệm, quy trình và cách phối hợp giữa các bên.
Điều 8 Nghị định số 217/2026/NĐ-CP quy định áp dụng BIM đối với công trình xây dựng mới từ cấp II trở lên, từ giai đoạn lập Báo cáo nghiên cứu khả thi hoặc Báo cáo kinh tế - kỹ thuật đầu tư xây dựng. Tệp tin BIM cung cấp cho cơ quan chuyên môn về xây dựng phải sử dụng định dạng mở IFC hoặc định dạng mở phù hợp khác. Việc sử dụng hoàn toàn mô hình BIM trong công tác quản lý phụ thuộc vào điều kiện hạ tầng kỹ thuật, nhân lực và hệ thống công nghệ của cơ quan quản lý.
Như vậy, yêu cầu nộp mô hình phải đi cùng năng lực tiếp nhận và kiểm tra. Cơ quan thẩm định cần xác định rõ cán bộ kiểm tra thông tin nào, sử dụng công cụ gì, đối chiếu với tài liệu nào và lưu kết quả ra sao.
Cán bộ thẩm định cần kiểm tra được những gì?
Các chủ thể trong dự án sử dụng dữ liệu BIM cho những nhiệm vụ khác nhau. Tư vấn thiết kế chịu trách nhiệm tạo lập và kiểm tra mô hình trước khi phát hành. Người điều phối kiểm soát sự thống nhất giữa các bộ môn. Người quản lý thông tin tổ chức quy trình, trách nhiệm và môi trường dữ liệu chung (CDE). Cán bộ thẩm định sử dụng dữ liệu để kiểm chứng và đánh giá tính tuân thủ của hồ sơ.
Cán bộ thẩm định không cần trở thành người dựng mô hình chuyên nghiệp, nhưng phải đủ năng lực để mở và kiểm tra IFC, hiểu cấu trúc dữ liệu, nhận biết thuộc tính còn thiếu, kiểm tra phối hợp hình học ở mức cần thiết và đánh giá tính nhất quán với hồ sơ pháp lý.
Yêu cầu trao đổi dữ liệu theo định dạng mở IFC kéo theo công việc ở cả hai phía. Tư vấn phải kiểm tra tính toàn vẹn của mô hình trước khi xuất. Cơ quan tiếp nhận phải đọc và đối chiếu dữ liệu. Có phần mềm xuất IFC hoặc mở được tệp chưa đủ để bảo đảm chất lượng hồ sơ.
Trước hết, cán bộ cần hiểu cách tổ chức mô hình để tìm đúng đối tượng và khai thác thông tin. Một mô hình có thể thể hiện đầy đủ hình dạng công trình nhưng vẫn thiếu thuộc tính cần thiết. Quan sát hình ảnh trên màn hình vì vậy chưa đủ để đánh giá dữ liệu phục vụ thẩm định.
Khi kiểm tra thuộc tính, cán bộ phải xác định thông tin nào cần có, thông tin nào còn thiếu và tài liệu nào làm căn cứ đối chiếu. Nhận xét cần chỉ rõ đối tượng và nội dung phải bổ sung. Nhận xét chung rằng “mô hình thiếu dữ liệu” sẽ khiến bên lập hồ sơ khó xác định phần cần sửa.
Đối với phối hợp hình học, công cụ hỗ trợ phát hiện xung đột giữa các bộ môn. Người kiểm tra phải xem xét kết quả, phân loại và xác định vấn đề cần giải trình hoặc điều chỉnh. Kết quả phát hiện tự động cần có đánh giá chuyên môn trước khi trở thành nhận xét về hồ sơ.
Cán bộ cũng phải đối chiếu thông tin trong mô hình với hồ sơ trình thẩm định. Khi bên lập hồ sơ bổ sung hoặc điều chỉnh, cán bộ cần xác định đúng phiên bản, nội dung thay đổi và căn cứ của nhận xét trước đó. Đây là yêu cầu về khả năng truy vết dữ liệu trong quá trình xử lý hồ sơ.
Chất lượng hồ sơ thiết kế trên nền tảng BIM liên quan đến hình học, thông tin phi hình học, khối lượng, xung đột, phiên bản và dữ liệu bàn giao. Cán bộ khai thác từng nhóm dữ liệu theo nội dung thuộc trách nhiệm thẩm định. Công cụ hỗ trợ kiểm tra; người sử dụng thực hiện đánh giá chuyên môn và chịu trách nhiệm về nhận xét của mình.
Bố trí nhân lực và đào tạo theo nhiệm vụ
Một hạn chế thường gặp là coi “biết phần mềm” đồng nghĩa với “có năng lực BIM”. Cách hiểu này dẫn đến việc cán bộ quản lý phải học sâu công cụ dựng hình, trong khi chưa có đủ kỹ năng kiểm tra dữ liệu. Người dựng mô hình lại có thể phải đảm nhiệm cả trách nhiệm quản trị thông tin, kiểm soát chất lượng và ra quyết định vượt quá vai trò.
Có thể phân năng lực BIM thành bốn tầng: (i) tạo lập mô hình; (ii) điều phối và kiểm soát; (iii) quản trị thông tin, dự án; (iv) thẩm định và kiểm tra độc lập. Mỗi tầng có công việc, yêu cầu năng lực và kết quả riêng. Cách phân chia này giúp cơ quan xác định đúng nội dung đào tạo và trách nhiệm của từng vị trí.
Để lập kế hoạch nguồn lực tại cấp tỉnh, có thể sử dụng cấu hình bốn suất vai trò cho mỗi Sở Xây dựng: một đầu mối quản trị BIM, hai cán bộ thẩm định hoặc kiểm tra mô hình theo chuyên ngành và một cán bộ dữ liệu. Với 34 Sở Xây dựng, cấu hình này tương ứng 136 suất vai trò.
“Suất vai trò” không đồng nghĩa với số người. Một cán bộ có thể kiêm nhiệm tùy khối lượng công việc; một vai trò có thể cần nhiều người khi số lượng và độ phức tạp của hồ sơ tăng. Đây là cấu hình tham khảo để hoạch định nguồn lực, không phải định biên bắt buộc.
Nếu bổ sung lớp Ban quản lý dự án cấp tỉnh, có thể tính theo ba kịch bản: mỗi địa phương có 2, 3 hoặc 4 Ban, mỗi Ban bố trí bốn suất vai trò BIM lõi. Bốn vai trò gồm quản lý thông tin BIM, điều phối và kiểm soát mô hình, quản trị CDE, kiểm soát dữ liệu và hợp đồng.
Các kịch bản sử dụng số Ban và cấu hình nhân lực giả định để lập kế hoạch; không phản ánh số nhân sự hiện có hoặc số người còn thiếu.
Khoảng 408-680 suất vai trò mới tính lớp Sở Xây dựng và Ban quản lý dự án cấp tỉnh. Phạm vi này chưa bao gồm tư vấn thiết kế, tư vấn BIM, nhà thầu, cơ quan trung ương, doanh nghiệp chủ đầu tư và đơn vị vận hành. Những con số này cho thấy, việc chuẩn bị nhân lực cần phân theo chủ thể và nhiệm vụ cụ thể.
Đào tạo cho cán bộ thẩm định cần bắt đầu từ cấu trúc mô hình và thông tin phục vụ công việc chuyên môn. Tiếp đó là kỹ năng đọc IFC, tìm kiếm đối tượng, nhận biết thuộc tính còn thiếu, kiểm tra phối hợp hình học và đối chiếu hồ sơ. Người học phải thực hành ghi nhận vấn đề, tổng hợp nhận xét và lưu căn cứ kiểm tra.
Các vai trò quản trị và kiểm tra cần đồng thời kinh nghiệm dự án, hiểu tiêu chuẩn dữ liệu và có khả năng ra quyết định. Một khóa học thao tác phần mềm khó đáp ứng đầy đủ những yêu cầu này. Cơ quan cần xác định phần năng lực cán bộ đã có, phần kiến thức dữ liệu cần bổ sung và công việc cần hỗ trợ chuyên sâu.
Đánh giá sau đào tạo nên gắn với nhiệm vụ trên hồ sơ cụ thể. Người học cần tìm đúng thông tin, nhận diện nội dung chưa đáp ứng yêu cầu và lập nhận xét có căn cứ. Kết quả thực hành giúp cơ quan xác định cán bộ có thể đảm nhiệm phần việc nào.
CDE-BIM Xây Dựng 360 hỗ trợ quá trình kiểm tra
Công cụ BIM cần phù hợp với loại công việc. Có thể chia thành ba lớp: (i) phần mềm tạo lập mô hình theo chuyên ngành; (ii) phần mềm phối hợp và kiểm tra; (iii) CDE để quản lý tài liệu, quyền truy cập, phiên bản, trạng thái, phê duyệt và lưu trữ.
Đối với cơ quan quản lý nhà nước, dữ liệu mở giúp giảm phụ thuộc vào phần mềm tạo lập của từng tư vấn. Nguồn lực công nghệ nên ưu tiên công cụ đọc và kiểm tra dữ liệu mở, máy trạm phù hợp, CDE hoặc kho dữ liệu và chức năng lưu bằng chứng kiểm tra.
Tài liệu thực hành CDE-BIM Xây Dựng 360 thể hiện cách phân công giữa người quản lý, người điều phối và người tạo lập mô hình. Các chức năng gồm: phân quyền, đọc IFC, liên kết mô hình các bộ môn, phát hiện xung đột, quản lý vấn đề, xem xét, phê duyệt và bàn giao dữ liệu.
Trong công tác kiểm tra hồ sơ phục vụ thẩm định, những chức năng này có thể hỗ trợ cán bộ đọc mô hình, kiểm tra thông tin và ghi nhận nội dung cần giải trình. Liên kết mô hình giúp người kiểm tra xem xét sự phối hợp giữa các bộ môn. Chức năng phát hiện xung đột cung cấp kết quả để chuyên gia đánh giá. Quản lý vấn đề giúp các bên theo dõi nội dung cần xử lý.
CDE còn hỗ trợ kiểm soát phiên bản và trạng thái hồ sơ. Khi bên lập hồ sơ bổ sung hoặc điều chỉnh, người kiểm tra có thể theo dõi lịch sử để xác định dữ liệu đã sử dụng và phần thay đổi cần xem xét. Quyền truy cập cần phù hợp với trách nhiệm của người tiếp nhận, người kiểm tra và người xử lý.
Giá trị của nền tảng nằm ở việc, tổ chức các bên làm việc trên cùng nguồn dữ liệu, có trạng thái và lịch sử. Công cụ hỗ trợ quá trình kiểm tra và lưu căn cứ; cán bộ thẩm định đánh giá theo nhiệm vụ chuyên môn.
Việc lựa chọn công cụ cần căn cứ vào dữ liệu tiếp nhận và công việc thực tế. Cơ quan phải xác định chức năng nào phục vụ kiểm tra, kết quả nào cần lưu và ai chịu trách nhiệm xử lý. Tập hợp tệp vào một nơi chưa đủ để quản lý quá trình làm việc.
Kế hoạch nhân lực, đào tạo và công cụ cần đi cùng nhau. Hiệu quả sử dụng BIM có thể theo dõi qua thời gian xử lý vấn đề, lỗi khi phát hành hồ sơ, việc quản lý phiên bản và chất lượng dữ liệu bàn giao. Với cơ quan thẩm định, từng chỉ số phải phù hợp với nhiệm vụ và có dữ liệu kiểm chứng.
Năng lực kiểm tra dữ liệu là điều kiện để cán bộ sử dụng BIM trong thẩm định. Làm rõ công việc, bố trí đúng vai trò và lưu được căn cứ kiểm tra sẽ giúp cơ quan tổ chức đào tạo, đầu tư công cụ và đánh giá hiệu quả sử dụng mô hình.

Tiếp nhận mô hình BIM đòi hỏi cán bộ thẩm định biết đọc dữ liệu, phát hiện thông tin còn thiếu và đối chiếu với hồ sơ chuyên môn. Đào tạo, bố trí nhân lực và đầu tư công cụ cần bám vào những nhiệm vụ này để mô hình thực sự hỗ trợ kiểm tra hồ sơ. 



