Ngành Đường sắt Việt Nam luôn tự hào với bề dày lịch sử phát triển với những đóng góp to lớn, gắn liền với chiến công, thành tích và truyền thống “Đi trước mở đường” của ngành GTVT. Hiện nay, Đường sắt Việt Nam đang nỗ lực, tiến vào kỷ nguyên vươn mình của đất nước.
Tuyến đường sắt đầu tiên của Việt Nam được xây dựng vào năm 1881, kéo dài 71 km nối liền Sài Gòn với Mỹ Tho. Chuyến tàu đầu tiên khởi hành vào ngày 20/7/1885. Đến năm 1936, tuyến đường sắt xuyên Việt chính thức đi vào khai thác. Trong những năm tiếp theo, mạng lưới đường sắt tiếp tục được mở rộng trên toàn lãnh thổ Việt Nam, sử dụng công nghệ đường sắt của Pháp với khổ đường ray 1 m.
Đường sắt với công cuộc chống thực dân Pháp
Ngày 21/10/1946, ngành Đường sắt Việt Nam (ĐSVN) vinh dự được đón Chủ tịch Hồ Chí Minh trên chuyến tàu đặc biệt từ Hải Phòng về Hà Nội sau chuyến thăm Pháp. Chuyến tàu lịch sử ấy không chỉ đảm bảo an toàn tuyệt đối và đúng thời gian theo kế hoạch mà còn trở thành sự kiện có ý nghĩa thiêng liêng đối với cán bộ, công nhân viên ngành Đường sắt. Đáp lại tấm lòng và tinh thần trách nhiệm cao cả của những người làm đường sắt, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi thư cảm ơn, biểu dương, trong đó có đoạn viết đầy xúc động: “Công việc Hỏa xa là một công việc quan trọng trong sự kiến thiết nước nhà. Tôi mong anh em Sở Hỏa xa lúc nào cũng đoàn kết, cố gắng để làm tròn nhiệm vụ”.
Những lời căn dặn ân cần và sâu sắc ấy đã trở thành kim chỉ nam cho toàn ngành Đường sắt trong suốt chặng đường xây dựng, phát triển và cống hiến cho đất nước. Từ dấu ấn đầy tự hào đó, ngày 21/10/1946 đã được ghi nhớ như một mốc son đặc biệt trong lịch sử ngành ĐSVN. Thể theo nguyện vọng chính đáng của cán bộ, công nhân viên ngành Đường sắt qua nhiều thế hệ, ngày 11/3/1996, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định lấy ngày 21/10 hằng năm là Ngày truyền thống của ngành ĐSVN - một sự ghi nhận trang trọng cho vai trò, đóng góp to lớn của ngành trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Ngày 06/4/1955, Thủ tướng Chính phủ ban hành Nghị định số 505 về việc thành lập Tổng cục Đường sắt trực thuộc Bộ Giao thông Công chính. Cùng thời điểm đó, Ban Bí thư Trung ương Đảng cũng ban hành Quyết định số 13 thành lập Đảng bộ Tổng cục ĐSVN. Năm 2025, Đảng bộ ĐSVN tròn 70 năm xây dựng và trưởng thành. Trải qua các giai đoạn với nhiều tên gọi khác nhau, từ Tổng cục Đường sắt, Liên hiệp Đường sắt Việt Nam đến Tổng công ty Đường sắt Việt Nam, ngành Đường sắt vẫn luôn giữ vững vai trò là lực lượng nòng cốt, có nhiều đóng góp quan trọng vào sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và phát triển đất nước.
Trong những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp, ĐSVN phải hứng chịu những tổn thất nặng nề cả về cơ sở vật chất lẫn nhân lực. Tuy vậy, vượt lên muôn vàn khó khăn, những người làm đường sắt vẫn kiên cường bám trụ, cùng toàn dân tộc đứng lên kháng chiến, đồng thời từng bước chuẩn bị các điều kiện cần thiết cho công cuộc khôi phục hệ thống đường sắt trong tương lai.
Sau khi hòa bình lập lại, ngành ĐSVN đã lập nên kỳ tích trong công cuộc khôi phục và xây dựng đất nước. Chỉ trong vòng 4 năm (1954 - 1957), hàng loạt tuyến đường sắt huyết mạch như Hà Nội - Mục Nam Quan, Yên Viên - Lào Cai, Văn Điển - Ninh Bình - Hàm Rồng đã được khôi phục hoàn toàn, trong đó có nhiều công trình phức tạp và mang tính biểu tượng như cầu Việt Trì, cầu Ninh Bình… Ngành đã nhanh chóng tiếp quản, quản lý và khai thác hơn 665 km đường sắt, đảm bảo vận chuyển an toàn hàng trăm triệu tấn hàng hóa cùng hàng triệu lượt hành khách, đóng vai trò quan trọng trong quá trình hàn gắn vết thương chiến tranh và kiến thiết đất nước.
Cùng cả nước chống chiến tranh phá hoại của đế quốc Mỹ
Trong giai đoạn 10 năm (1954 - 1964), hệ thống đường sắt miền Bắc được xây dựng và khôi phục với các tuyến chính như Hà Nội - Lào Cai, Hà Nội - Hải Phòng, Hà Nội - Lạng Sơn. Đây đều là những tuyến huyết mạch, đóng vai trò quan trọng trong việc phục vụ nhu cầu đi lại và khôi phục kinh tế miền Bắc sau chiến tranh. Cùng thời gian này, tuyến Hà Nội - Thái Nguyên dài 75 km cũng được hoàn thành, góp phần hoàn chỉnh mạng lưới đường sắt khu vực trung du phía Bắc.
Cũng trong giai đoạn này, nền công nghiệp đường sắt bắt đầu hình thành với một số chuyên ngành kỹ thuật, tuy còn hạn chế nhưng đã bước đầu tự sản xuất được một số mặt hàng phục vụ nội ngành. Tiêu biểu là sự phát triển của Nhà máy Xe lửa Gia Lâm - một trong những nền tảng quan trọng đặt tiền đề cho công nghiệp đường sắt Việt Nam sau này.
Trong kháng chiến chống chiến tranh phá hoại miền Bắc và chi viện cho miền Nam, ngành Đường sắt giữ vai trò nòng cốt, đảm bảo giao thông thông suốt trong điều kiện bị đánh phá ác liệt. Với sự đầu tư của Nhà nước và viện trợ từ các nước anh em, ngành đã thi công 3.915 m cầu tạm, 82 km đường, 274,5 km dây thông tin và vận chuyển 4,16 triệu tấn hàng hóa. Lực lượng cán bộ, công nhân, tự vệ ngành Đường sắt cũng tham gia chiến đấu, bắn rơi nhiều máy bay và dò phá hàng nghìn quả bom nổ chậm tại các chiến trường trọng điểm.
Khôi phục đường sắt Bắc - Nam
Sau chiến thắng 30/4/1975, đất nước thống nhất, ngành Đường sắt lại cùng cả nước bắt tay vào công cuộc khôi phục hệ thống cầu, đường, nhà ga trên dải đất hình chữ S. Với nỗ lực vượt bậc, chỉ trong vòng một năm, toàn ngành đã xây dựng và khôi phục hàng nghìn cây cầu, thi công 520 cống, đặt mới 660 km đường ray và 1.686 km đường dây thông tin.
Chào mừng thành công Đại hội IV của Đảng, ngày 31/12/1976, tại Hà Nội và TP.HCM, Bộ GTVT tổ chức lễ khánh thành, thông xe đợt 1 tuyến đường sắt Thống Nhất. Tuyến đường sắt xuyên Việt chính thức được nối thông trở lại, trở thành biểu tượng mạnh mẽ của tinh thần đoàn kết, ý chí thống nhất và khát vọng vươn lên của cả dân tộc sau ngày đất nước liền một dải.
Bước vào thời kỳ đổi mới
Thực hiện chủ trương đổi mới của Đảng và Nhà nước, ngành Đường sắt bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ. Ngày 14/5/1990, Tổng cục Đường sắt chuyển thành Liên hiệp Đường sắt Việt Nam, mở ra mô hình tổ chức phù hợp với cơ chế mới. Trong 7 năm đầu đổi mới (1989 - 1996), sản lượng vận tải tăng bình quân 9,58% mỗi năm. Hành trình tàu khách Thống Nhất rút ngắn từ 48 giờ (1989) xuống còn 36 giờ (1994), tàu hàng còn 52 giờ, cho thấy hiệu quả rõ rệt trong cải tiến năng lực vận hành và phục vụ.
Giai đoạn 1996 - 2001 đánh dấu bước phát triển mạnh mẽ của ngành Đường sắt, với sản lượng và doanh thu tăng trưởng ấn tượng. Lượng luân chuyển tấn.km tính đổi tăng bình quân 6,48% mỗi năm, doanh thu tăng tới 13,53%/năm. Riêng năm 2000, sản lượng hàng hóa đạt trên 6,1 triệu tấn, tổng doanh thu vượt 1.252 tỷ đồng, bằng 124,05% so với năm 1999. Đặc biệt, từ tháng 9/2000, hai đôi tàu nhanh S1/S2 và S3/S4 được đưa vào khai thác, mở ra bước tiến mới trong nâng cao chất lượng dịch vụ, đáp ứng nhu cầu đi lại ngày càng cao của người dân, đồng thời góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển.
Ngày 07/7/2003 đánh dấu bước ngoặt trong cơ cấu tổ chức của ngành khi ĐSVN chính thức hoạt động theo mô hình mới: Cục ĐSVN làm nhiệm vụ quản lý nhà nước và Tổng công ty ĐSVN vận hành sản xuất, kinh doanh theo cơ chế doanh nghiệp. Đặc biệt, năm 2004, Quốc hội thông qua Luật Đường sắt - lần đầu tiên ngành có một bộ luật riêng, đặt nền móng pháp lý vững chắc cho sự phát triển bền vững và hiện đại hóa toàn diện trong những giai đoạn tiếp theo.
Giai đoạn 2010 - 2015 đánh dấu bước chuyển mình mạnh mẽ của Tổng công ty ĐSVN trên hành trình tái cơ cấu và đổi mới toàn diện. Trước yêu cầu cấp bách phải thay đổi để tồn tại và phát triển, ĐSVN đã hành động quyết liệt, đẩy mạnh cải tổ hệ thống, lấy chất lượng dịch vụ vận tải làm trung tâm, kiên trì theo đuổi phương châm “tất cả vì khách hàng”. Từ đó, ngành từng bước khôi phục niềm tin nơi nhân dân và các đối tác, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
Với mục tiêu nâng cao chất lượng dịch vụ và lấy hành khách làm trung tâm, ngành Đường sắt đã đầu tư nhiều trang thiết bị hiện đại như: Lắp đặt hệ thống xử lý chất thải trên toa xe khách, cải tạo ke ga, xây dựng mái che tại ga Hà Nội, Sài Gòn và cầu vượt trong ga Hà Nội. Tổng công ty ĐSVN cũng triển khai đồng bộ nhiều biện pháp cải thiện phục vụ, mang đến hình ảnh vận tải hành khách tươi mới, hiện đại hơn. Đặc biệt, việc ứng dụng khoa học công nghệ vào bán vé điện tử giúp hành khách dễ dàng tiếp cận dịch vụ mọi lúc, mọi nơi, với các hình thức thanh toán linh hoạt, thuận tiện.
Trong giai đoạn dịch Covid-19, ngành Đường sắt đối mặt với nhiều khó khăn chưa từng có: Vận tải đình trệ, doanh thu sụt giảm, đời sống người lao động bị ảnh hưởng nặng nề. Tuy nhiên, với tinh thần đoàn kết, quyết tâm cao từ lãnh đạo đến cán bộ, công nhân viên, ngành đã từng bước phục hồi và ghi nhận tín hiệu tăng trưởng trở lại.
Hiện nay, ĐSVN đang quản lý 3.222 km đường sắt với 303 khu ga, trải dài qua 34 tỉnh, thành. Ngành đã tham gia các tổ chức quốc tế như Hiệp hội Đường sắt quốc tế (UIC), Tổ chức Hợp tác đường sắt (OSJD) và kết nối đường sắt liên vận với Trung Quốc, tạo nền tảng vững chắc để mở rộng hợp tác và hội nhập sâu rộng.
Đường sắt chuyển mình tiến vào kỷ nguyên vươn mình của dân tộc
ĐSVN - trục “xương sống” của hệ thống giao thông quốc gia đang đứng trước thời khắc lịch sử, hướng tới dấu mốc 145 năm xây dựng và phát triển vào năm 2026. Từ những ngày đầu hình thành, xuyên qua các cuộc chiến tranh vệ quốc và hành trình dựng xây hòa bình, ngành Đường sắt luôn vững vàng trên tuyến đầu. Đó là những chuyến tàu không chỉ chở người và hàng hóa mà chuyên chở cả tinh thần dân tộc, khát vọng thống nhất, lòng yêu nước và sự cống hiến âm thầm của bao thế hệ.
Trong đại dịch Covid-19, hình ảnh những đoàn tàu “dã chiến” lại một lần nữa trở thành biểu tượng của tinh thần trách nhiệm và sự tận tụy. Không quản hiểm nguy, ngành Đường sắt lập tức chuyển trạng thái, trở thành cầu nối nhân đạo đưa đồng bào từ tâm dịch trở về quê hương, đồng thời chuyên chở hàng triệu tấn vật tư y tế, đội ngũ y bác sĩ, lực lượng hỗ trợ chống dịch đến miền Nam. Khi dịch lùi xa, cũng chính đường sắt là một trong những ngành đầu tiên xốc lại đội ngũ, vực dậy sản xuất, tìm hướng đi mới, làm sống lại niềm tin của hành khách và đối tác.
Từ tư duy đến hành động, ngành Đường sắt đang thay đổi mạnh mẽ. Tàu không chỉ là phương tiện di chuyển mà trở thành hành trình trải nghiệm văn hóa. Những tuyến du lịch bằng tàu hỏa chất lượng cao được khai thác, kết nối các di sản vùng miền, khơi dậy tình yêu với đường sắt trong tâm thức người dân và du khách. Trong lĩnh vực vận tải hàng hóa, đường sắt cũng đang chuyển mình với các đoàn tàu liên vận quốc tế vươn sang Trung Quốc, Mông Cổ, châu Âu…, góp phần mở rộng thị trường xuất khẩu, thúc đẩy thương mại biên giới, mang về những con số tăng trưởng tích cực trong năm 2024.
Đặc biệt, ngày 30/11/2024 đánh dấu cột mốc mang tính lịch sử khi Quốc hội chính thức thông qua chủ trương xây dựng tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam. Đây không chỉ là giấc mơ trăm năm của ngành Đường sắt mà còn là khát vọng vươn lên của đất nước. Tuyến đường sắt tốc độ cao sẽ mở ra một kỷ nguyên mới cho giao thông hiện đại, xanh và bền vững. Đồng thời, tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng cũng đã được thông qua chủ trương đầu tư, sẵn sàng khởi công vào cuối năm 2025, nhằm tăng cường kết nối vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc và hành lang giao thương quốc tế.
Những thành tựu và cơ hội đang đến, nhưng đi cùng là vô vàn thách thức. Ngành Đường sắt sẽ phải gồng mình chuẩn bị từ khâu dự án, thiết kế, vật liệu, khoa học công nghệ, tổ chức quản lý đến đào tạo nhân lực, bảo trì hệ thống... Tất cả đều cần sự đồng lòng, quyết tâm cao độ, bởi trước mắt không chỉ là công cuộc hiện đại hóa ngành GTVT mà là sứ mệnh lịch sử: Đưa ĐSVN bước vào kỷ nguyên mới - kỷ nguyên của niềm tin, đổi mới và phát triển bền vững cùng đất nước.
Đặng Sỹ Mạnh
Chủ tịch HĐTV Tổng công ty Đường sắt Việt Nam
