Trong bối cảnh Luật Đường sắt năm 2025 được ban hành và các nghị quyết chiến lược của Bộ Chính trị đồng loạt triển khai, cơ hội chuyển mình toàn diện đang mở ra cho ngành đường sắt nếu có được quyết tâm chính trị và sự phối hợp đồng bộ từ các cấp, các ngành. 
Cơ hội mới từ "bộ tứ trụ cột" và Luật Đường sắt năm 2025
Sự phát triển của ngành đường sắt trên thế giới gắn liền với cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất vào đầu thế kỷ XIX, sau vận tải đường bộ và hàng hải. Tuy ra đời muộn hơn, nhưng vận tải đường sắt nhanh chóng chứng minh vai trò chiến lược nhờ khả năng chuyên chở khối lượng lớn, tốc độ cao, ít phụ thuộc thời tiết, tiêu hao năng lượng thấp và mức độ an toàn cao.
Trong bối cảnh hiện đại, đường sắt còn là phương thức vận tải thân thiện với môi trường, đóng vai trò quan trọng trong chiến lược phát triển hạ tầng bền vững và hiện đại của các quốc gia, đặc biệt là trong thời chiến lẫn thời bình.
Tại Việt Nam, ngành đường sắt từng giữ vai trò nòng cốt trong vận chuyển quân sự, hàng hóa và hành khách, đặc biệt trong thời kỳ chiến tranh. Những năm gần đây, ngành đường sắt đã nỗ lực cải tạo, nâng cấp hạ tầng, hiện đại hóa phương tiện, và mở rộng dịch vụ nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.
Tuy nhiên, thực trạng hiện nay, ngành đường sắt vẫn còn nhiều tồn tại như: kết cấu hạ tầng lạc hậu, thiếu tính kết nối, chất lượng dịch vụ chưa tương xứng và tỷ trọng vận tải thấp, chỉ chiếm 1-2% tổng khối lượng vận chuyển cả nước.
Phát triển đường sắt là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước, được xác định trong văn kiện Đại hội XIII của Đảng, Kết luận số 49-KL/TW ngày 28/02/2023 của Bộ Chính trị về định hướng phát triển giao thông vận tải đường sắt Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
“Thực tiễn đã chứng minh, hạ tầng giao thông phát triển đến đâu, không gian phát triển mới được hình thành đến đó, kinh tế - xã hội - văn hóa và đời sống người dân được nâng cao, đặc biệt là khi phát triển đường sắt đô thị và đường sắt tốc độ cao”, ông Trần Thiện Cảnh - Cục trưởng Cục Đường sắt Việt Nam khẳng định.
Tổng kết 10 năm thực hiện Kết luận 27-KL/TW ngày 17/9/2008 của Bộ Chính trị về Chiến lược phát triển GTVT đường sắt Việt Nam đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2050, Chính phủ đã thẳng thắn đánh giá nhiều mục tiêu chiến lược, quy hoạch về đường sắt chưa đạt, đặc biệt là về huy động vốn, chính sách ưu đãi và tổ chức thực hiện quy hoạch.
Một số tồn tại, hạn chế hiện nay như: Các chính sách ưu đãi trong hoạt động đường sắt chưa được quy định đồng bộ dẫn đến hầu như không phát huy được trong thực tiễn; huy động vốn để đầu tư kết cấu hạ tầng đường sắt còn hạn chế; các quy hoạch thiếu tính kết nối đồng bộ, chưa có sự đồng thuận cao của các cấp, ngành từ Trung ương đến địa phương khi triển khai quy hoạch nên các mục tiêu phát triển kết cấu hạ tầng đường sắt không đạt...
Đường sắt hiện được xác định là trụ cột quan trọng trong Chiến lược phát triển kết cấu hạ tầng giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Văn kiện Đại hội XIII của Đảng và Kết luận số 49-KL/TW của Bộ Chính trị khẳng định, phát triển đường sắt là một chủ trương lớn, góp phần mở rộng không gian phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt tại các vùng đô thị lớn và hành lang vận tải huyết mạch.
Triển khai chỉ đạo của Đảng với mục tiêu "Vận tải đường sắt đóng vai trò chủ đạo trên hành lang kinh tế Bắc - Nam, các hành lang vận tải chính Đông - Tây và vận tải hành khách tại các đô thị lớn", trong thời gian qua, Quốc hội đã thông qua chủ trương đầu tư tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, cùng với các chính sách đặc thù để phát triển đường sắt đô thị tại thành phố Hà Nội và TP.HCM. Mục tiêu tổng thể là đưa đường sắt trở thành phương thức vận tải chủ đạo trên trục Bắc - Nam và các hành lang Đông - Tây, đồng thời gia tăng tỷ trọng vận tải hành khách trong đô thị.
Đặc biệt, Luật Đường sắt năm 2025 được ban hành chính là cơ sở pháp lý quan trọng để đẩy mạnh thu hút nguồn lực, cải cách thủ tục đầu tư và thúc đẩy chuyển giao công nghệ.
Từ kinh nghiệm quốc tế, việc phát triển ngành đường sắt cần sự đồng thuận chính trị cao, đầu tư có tính hệ thống, đồng bộ và dẫn dắt bởi ngân sách nhà nước, kết hợp với huy động nguồn lực tư nhân, tài chính quốc tế và khai thác quỹ đất đi kèm. Nhiều quốc gia đã thành công nhờ mô hình đầu tư công - tư (PPP), cùng với chính sách khuyến khích phát triển công nghiệp đường sắt nội địa, đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu và áp dụng công nghệ tiên tiến.
Đề xuất giải pháp chiến lược gắn với thực thi bốn nghị quyết trụ cột
Nhằm hiện thực hóa các mục tiêu đã đề ra, theo ông Trần Thiện Cảnh - Cục trưởng Cục Đường sắt Việt Nam, mới đây Đảng ủy Cục Đường sắt Việt Nam đã kiến nghị 4 nhóm giải pháp trọng tâm gắn với triển khai các nghị quyết trụ cột của Bộ Chính trị.
Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật và cơ chế chính sách. Quốc hội, Chính phủ và Bộ Xây dựng cần ban hành đồng bộ các văn bản hướng dẫn thi hành Luật Đường sắt trước ngày 15/11/2025, gồm 4 nghị định, 2 quyết định của Thủ tướng Chính phủ và 5 thông tư. Song song, cần cập nhật các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, định mức kinh tế phù hợp với thực tiễn triển khai.
Thêm vào đó là thúc đẩy phát triển công nghiệp đường sắt và nguồn nhân lực. Bộ KH&CN, Bộ Công Thương, Bộ Xây dựng cần hoàn thiện các đề án chuyên biệt, bảo đảm thị trường đầu ra, hỗ trợ doanh nghiệp tiên phong và hình thành các doanh nghiệp nòng cốt làm chủ công nghệ trong tương lai.
Đồng thời, cần đa dạng hóa nguồn vốn và hình thức đầu tư. Chính phủ cần ưu tiên bố trí ngân sách đầu tư công trung hạn, tăng thu và tiết kiệm chi, song song với thúc đẩy đầu tư tư nhân, PPP và phát huy hiệu quả từ quỹ đất phát triển giao thông đường sắt. Quy hoạch các tuyến đường sắt, các ga trung tâm cũng cần tích hợp vào quy hoạch tổng thể quốc gia và vùng nhằm tối ưu hóa bố trí nguồn lực.
Ngoài ra, cần mở rộng hợp tác quốc tế. Bộ Xây dựng và Cục Đường sắt Việt Nam tăng cường triển khai hợp tác song phương, đa phương, đặc biệt với Trung Quốc, Hàn Quốc, Pháp trong khuôn khổ các văn kiện đã ký kết như Bản ghi nhớ hợp tác, Ủy ban hỗn hợp hợp tác đường sắt Việt - Trung, nhằm chia sẻ kinh nghiệm, tiếp nhận công nghệ và mở rộng kết nối liên vận quốc tế đến Trung Quốc, Lào, Campuchia.
Đảng ủy Cục Đường sắt Việt Nam xác định, Luật Đường sắt năm 2025 cùng với các nghị quyết trụ cột của Bộ Chính trị là nền móng pháp lý vững chắc, được Tổng Bí thư Tô Lâm ví như “bộ tứ trụ cột” cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
"Tuy nhiên, hành trình phát triển ngành đường sắt hiện đại và hiệu quả vẫn còn nhiều thách thức, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa các Bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp. Với vai trò đầu mối chuyên ngành, Cục Đường sắt Việt Nam cam kết tiếp tục chủ động, trách nhiệm trong triển khai các nhiệm vụ được giao, đóng góp tích cực vào mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045", ông Trần Thiện Cảnh nhấn mạnh.
