Giá trị nhân văn trong kiến trúc nhà ở xã hội

BTV Nguyễn Hoàng Linh: Thưa KTS Phạm Thanh Tùng, theo ông, đây liệu có phải là bước đột phá mới trong lĩnh vực nhà ở của Việt Nam hiện nay?

KTS Phạm Thanh Tùng: Vấn đề NƠXH tưởng như cũ nhưng lại không bao giờ cũ, bởi nó được định hình, khẳng định, thể hiện tính nhân văn, tính xã hội, tính ưu việt của một chế độ. NƠXH của Việt Nam hiện nay thực chất được tiếp nối từ những năm 1955 - 1960 của thế kỷ trước.

Khi miền Bắc hoàn toàn giải phóng thì Nhà nước ta đã có chủ trương xây dựng nhà ở cho cán bộ, công nhân, viên chức (CBCNVC), đặc biệt là khu Nguyễn Công Trứ, khu Kim Liên (Hà Nội) được hình thành do Triều Tiên giúp chúng ta thiết kế sau chuyến thăm Triều Tiên của Bác Hồ năm 1957.

Từ năm 1960, chúng ta bắt đầu xây dựng khu nhà ở tập thể Kim Liên theo thiết kế của KTS Triều Tiên. Có thể nói, đây là khu NƠXH đầu tiên. Nhưng NƠXH này đặc biệt không bán mà được Nhà nước cấp cho CBCNVC. 

Đây là khu nhà ở có hệ thống hạ tầng rất tốt, đã trở thành khu kiểu mẫu lúc bấy giờ. Bởi nó được thiết kế theo mô hình tiểu khu nhà ở khép kín của Liên Xô. Ngoài các dãy nhà 5 tầng cách nhau một khoảng bằng 1,5 lần chiều cao tòa nhà, tạo nên một không gian sinh hoạt cộng đồng ngoài trời rất gần gũi và thân thiện, thì còn có các công trình công ích như nhà trẻ (Hữu Nghị, Việt Triều), Bách hóa tổng hợp, trường học, bệnh viện, chợ, các bến xe buýt… Một khu tập thể được đảm bảo về hạ tầng kiến trúc bền vững, đáp ứng nhu cầu ở cho hàng vạn người trong lúc miền Bắc còn rất nghèo và còn phải chi viện cho miền Nam đánh Mỹ đã là biểu tượng và niềm tự hào của lịch sử xây dựng nhà ở nước ta thời kỳ đó. 

Tính đến năm 1990, riêng Hà Nội đã xây dựng được khoảng 5 triệu m2 nhà ở tập thể. Mặc dù thời gian đó phải xây dựng trong điều kiện có chiến tranh, có những lúc bị gián đoạn. Tuy nhiên, ngành Xây dựng khi ấy cũng đang trong giai đoạn rất phát triển, chúng ta đã có ngành công nghiệp bê tông lắp ghép tấm nhỏ xây dựng các khu tập thể như Quỳnh Mai, Trung Tự… cho đến lắp ghép tấm lớn như các khu nhà ở Thanh Xuân, Giảng Võ… Chính điều đó làm cho tốc độ xây dựng nhanh, đảm bảo được tiện nghi tối thiểu. 

BTV Nguyễn Hoàng Linh: Theo quan điểm của ông, NƠXH hiện nay và NƠXH “ngày xưa” nó khác nhau ở chỗ nào?

KTS Phạm Thanh Tùng: Tôi cho rằng, về bản chất thì giống nhau. Cũng là lo nơi ăn chốn ở cho người thu nhập thấp, cũng là thể hiện tính ưu việt, tính nhân văn của chế độ… Cái khác là ở chỗ các bên tham gia đóng góp bao nhiêu mà thôi.

Chẳng hạn trước kia, người ta phân nhà cho CBCNVC, tức là cho không, là Nhà nước gánh toàn bộ chi phí căn nhà. Người ta coi đó là một phần của tiền lương. Người cấp vụ trưởng thì tiêu chuẩn được phân bấy nhiêu mét vuông, người nhân viên thường thì ngần kia mét vuông…, có ngạch bậc tiêu chuẩn rất rõ ràng.

Còn bây giờ, NƠXH là phải mua, phải thuê… Nhà nước chỉ hỗ trợ phần nào để giảm giá bán của các căn hộ xuống, để người thu nhập thấp có thể mua được nhà. Nhà nước vẫn quy định đối tượng được ưu tiên mua nhà, nhưng rộng rãi hơn, tính phổ cập cao hơn…

 

BTV Nguyễn Hoàng Linh: Như vậy đến nay, kinh nghiệm và bài học về chiến lược phát triển NƠXH của Việt Nam cũng đã ngót 70 năm. Nếu có thể nêu một điểm đúc kết sâu sắc nhất, cô đọng nhất, theo ông, đó là gì vậy?

KTS Phạm Thanh Tùng: Chúng ta hãy tự đặt câu hỏi, kể từ khi các khu tập thể xưa kia ra đời cho đến khi khái niệm NƠXH bắt đầu xuất hiện bằng Luật Nhà ở năm 2014, đã bao giờ chúng ta có một cuộc tổng kết bài bản, sâu sắc về tính ưu việt của thể chế, tính nhân văn của cộng đồng, tính tiện ích của quy hoạch, tính thẩm mỹ của kiến trúc, tính hiệu quả sử dụng… của hệ thống NƠXH hay chưa? Hay chỉ là những con số thống kê, những bản báo cáo màu hồng?

Tôi đánh giá cao khu NƠXH Đặng Xá (Gia Lâm, Hà Nội) đi vào hoạt động cách đây khoảng 7-8 năm do Tổng công ty Viglacera làm chủ đầu tư, có tổng diện lích 69,6 ha. Viglacera đã đầu tư xây dựng và đưa vào sử dụng các dự án nhà ở cho người có thu nhập thấp và NƠXH với 23 tòa chung cư gồm 3.162 căn hộ có diện tích từ 35,8 - 69,5 m2. Khu đô thị được bố trí hệ thống tiện ích hạ tầng khá đồng bộ, từ nhà trẻ, trường mầm non, khu thể thao, khu dịch vụ, nhà hàng, siêu thị, cây xanh cảnh quan, tạo môi trường ở xanh, sạch và nâng cao đời sống của cư dân. Khu nhà ở Đặng Xá đã từng được trao Giải thưởng Kiến trúc xanh Việt Nam năm 2014 và Giải thưởng Kiến trúc quốc gia 2015. Vậy mà, mô hình này cũng không thấy tổng kết xem cái gì được, cái gì phải rút kinh nghiệm và có nên nhân rộng ra hay không?

BTV Nguyễn Hoàng Linh: Vậy nên khắc phục điểm này như thế nào, thưa ông?

KTS Phạm Thanh Tùng: Tôi cho rằng, phải có cơ quan chuyên trách của Chính phủ về lĩnh vực này. Singapore cũng có chương trình nhà ở quốc gia và bên cạnh đó là một cơ quan đủ quyền lực để thực hiện chương trình ấy, đó là Ủy ban Phát triển Nhà ở (HDB). Ở Hàn Quốc cũng có Tổng công ty phát triển Nhà ở và đất đai. Còn ở Việt Nam ta, đất thì giao cho các địa phương, giao ra những con số chung chung 20% đất thương mại, rồi 10% lợi nhuận… rồi mạnh ai người ấy làm. Nguồn lực đã ít lại bị phân tán, tản mát. Tôi thấy như vậy không ổn!

Điều này rất dễ hiểu, bởi muốn một chiến lược quốc gia về NƠXH trở thành hiện thực, ngoài ý chí chính trị ra, còn là hàng loạt vấn đề khác liên quan đến quá trình thực thi. Từ quy hoạch tổng thể đến quy hoạch chi tiết, từ nguồn lực tài chính đến bộ máy điều hành, từ kiến trúc đô thị đến quản trị đô thị, từ kết nối địa phương đến kết nối vùng miền… Không có “nhạc trưởng”, mọi việc rất dễ rối bời và lãng phí nguồn lực!

BTV Nguyễn Hoàng Linh: Nhân nói đến công tác quy hoạch, đầu tháng 12/2023, Hội Kiến trúc sư Hà Nội tổ chức Tọa đàm “Quy hoạch, kiến trúc NƠXH - hiện tại và tương lai”. Ông đánh giá như thế nào về vai trò của các kiến trúc sư trong lĩnh vực này?

KTS Phạm Thanh Tùng: KTS là một nghề đặc thù. Sứ mệnh của KTS là tạo lập không gian sống an toàn, bền vững cho con người, tạo dựng nền kiến trúc Việt Nam nhân văn, hiện đại đậm đà bản sắc, góp phần xây dựng nước Việt Nam phát triển bền vững.

Các KTS Việt Nam đã và đang có nhiều hoạt động tham gia vào lĩnh vực NƠXH mà cuộc tọa đàm trên chỉ là một ví dụ. Hoặc như cách đây mấy tháng, cuối tháng 9/2023 thì phải, Sở Xây dựng Đồng Nai tổ chức lễ công bố và trao giải thưởng cuộc thi tuyển thiết kế mẫu công trình NƠXH, nhà ở công nhân trên địa bàn tỉnh.

Trải qua 2 vòng, Ban tổ chức đã trao 2 giải Nhì mẫu thiết kế NƠXH là: Liên danh Công ty CP Đầu tư và phát triển Đức Lợi và Công ty CP Tư vấn xây dựng Ánh Sáng Phương Nam; liên danh Công ty CP Kiến trúc Lập Phương và Công ty CP Xây dựng Coteccons. Một giải Ba dành cho mẫu thiết kế của Công ty THHH Kiến trúc xây dựng KKV.

Trong 21 “Quy tắc ứng xử nghề nghiệp của KTS hành nghề” do Hội KTS Việt Nam ban hành có Quy tắc số 5 - Trách nhiệm với cộng đồng: “Luôn ý thức nâng cao nhận thức của cộng đồng về kiến trúc; xây dựng nền kiến trúc nhân văn vì cộng đồng, đặc biệt quan tâm tới nhóm dễ bị tổn thương; không phân biệt đối xử về giới tính, dân tộc, tôn giáo, quốc tịch, tuổi tác, khuyết tật, địa vị xã hội”.
Tôi cho rằng, đội ngũ KTS Việt Nam luôn luôn sẵn sàng thực hiện những quy tắc của mình trong lĩnh vực NƠXH.

BTV Nguyễn Hoàng Linh: Có một câu hỏi khó, đó là làm thế nào để giới kiến trúc sư có thể thiết kế NƠXH không chênh lệch so với nhà ở thương mại, trong khi khuôn viên thì hạn hẹp, tiền đầu tư thì chắt chiu, dư địa không gian của mỗi căn hộ thì khiêm nhường… Liệu đây có phải là những thách thức mà các KTS rất khó để vượt qua?
KTS Phạm Thanh Tùng: Đầu tiên phải khẳng định rằng, NƠXH không cần thiết kế cầu kỳ, quá tiện nghi mà cần số lượng lớn, đa dạng về quy mô diện tích, tiện ích và giá cả hợp hợp lý phù hợp với nhu cầu và túi tiền của người thu nhập thấp. 

Muốn thế thì vai trò hỗ trợ của Nhà nước là rất lớn, có thể nói là có yếu tố quyết định đến thành công của chương trình NƠXH. Nguồn hỗ trợ này bắt đầu từ tài nguyên đất đai và các chính sách ưu đãi về thuế. Trong Luật Nhà ở (sửa đổi) mới được Quốc hội thông qua, chủ đầu tư được miễn tiền sử dụng đất, tiền thuê đất đối với toàn bộ diện tích đất của dự án. Ngoài ra, chủ đầu tư không phải thực hiện thủ tục xác định giá đất, tính tiền sử dụng đất, tiền thuê đất được miễn và không phải thực hiện thủ tục đề nghị miễn tiền sử dụng đất, tiền thuê đất.

Để khuyến khích, chủ đầu tư được hưởng lợi nhuận định mức tối đa 10% tổng chi phí đầu tư xây dựng đối với phần diện tích xây dựng NƠXH, được dành tỷ lệ tối đa 20% tổng diện tích đất ở trong phạm vi dự án đã đầu tư xây dựng hệ thống hạ tầng kỹ thuật để đầu tư xây dựng công trình kinh doanh dịch vụ, thương mại, nhà ở thương mại…

Như vậy, vai trò của KTS ở đây là phải tìm ra những giải pháp thiết kế phù hợp với NƠXH, bắt đầu từ quy hoạch đến thiết kế đô thị, thiết kế kiến trúc.

BTV Nguyễn Hoàng Linh: Thưa ông, trong giới KTS đã từng có những cuộc tranh luận nảy lửa về việc có nên duy trì chủ trương dành 20% quỹ đất trong các khu đô thị mới để xây dựng NƠXH? Lại có những ý kiến ủng hộ nhưng đề nghị cho nộp phần giá trị này bằng tiền. Phải chăng đây là sợi dây trói buộc sự sáng tạo của các KTS?

KTS Phạm Thanh Tùng: Trước đây dự án nhà ở thương mại có diện tích từ 2 ha, hay 5 ha trở lên là phải dành 20% đất để xây dựng NOXH, qua thực tế đã bộc lộ nhiều bất cập, nên vừa qua Luật Nhà ở (sửa đổi) đã không đưa điều kiện bắt buộc này vào dự án nhà ở thương mại nữa. 

Đúng là về mặt cảnh quan, kiến trúc thì nhà ở thương mại, nhất là những khu đô thị trung cao cấp, có yêu cầu và nhu cầu về hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội khác với NƠXH. Việc xây dựng NƠXH cùng trong một khu vực với nhà ở thương mại có thể sẽ khiến tổng thể kiến trúc, cảnh quan, không gian chung của cả dự án không đồng bộ, thiếu mỹ quan; việc cung cấp các dịch vụ, tiện ích rất dễ “cập kênh” khiến cho người mua NƠXH có cảm giác bị phân biệt đối xử…

Cũng đã có những bài học ở các nước. Chẳng hạn như Hàn Quốc, người ta có chính sách, nếu nhà ở dưới 65 m2 thì Nhà nước đầu tư hoàn toàn, bán, cho thuê. Từ 65 - 90 m2 thì Nhà nước và tư nhân cùng làm. Lớn hơn nữa, Nhà nước không nhúng tay.

Hay ở Trung Quốc, các công ty tham gia vào phát triển NƠXH được Nhà nước cho vay vốn và miễn một số loại thuế. Khi xây dựng xong, Nhà nước mua lại và bán hay cho người thu nhập thấp thuê với giá thấp hơn giá thị trường từ 30% đến 50%. Tuy nhiên, Trung Quốc cũng thực hiện chính sách quốc gia tiết kiệm bắt buộc để phát triển nhà ở, như yêu cầu các cư dân đô thị có việc làm phải tiết kiệm một phần lương thông qua đơn vị sử dụng người lao động. Khoản tiền này sẽ do một ngân hàng đại diện cho chủ tài khoản quản lý và người lao động chỉ được dùng để thuê - mua nhà ở.

Còn ở ta hiện nay, ngân sách eo hẹp, Nhà nước không làm được như họ hoặc như thời bao cấp ngày xưa. Ta lấy sự ưu đãi về đất, về thuế… để khuyến khích các doanh nghiêp tham gia thị trường NƠXH nhưng dường như vẫn chưa đủ, vì thế mới cần có con số 20% kia.

BTV Nguyễn Hoàng Linh: Có ý kiến nêu lên bài học kinh nghiệm từ các nước phát triển ở châu Âu phân hóa giàu - nghèo, làm khó cho người nghèo tiếp cận thuận tiện với giáo dục, với thương mại, dịch vụ... nên đề nghị giữ nguyên quy định dành quỹ đất 20% xây dựng NƠXH để tạo thuận lợi để công dân thụ hưởng phúc lợi xã hội. Quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?

KTS Phạm Thanh Tùng: Tôi cho rằng, việc gì cũng có tính hai mặt của nó và có thể nó chỉ là một trong những biện pháp tình thế trong một giai đoạn. Còn lâu dài, theo tôi rất cần quy hoạch các dự án nhà ở trong đó có NƠXH theo mô hình TOD (Transit Oriented Development), tức là mô hình phát triển đô thị gắn kết với giao thông công cộng, tạo điều kiện cho việc gia tăng mật độ dân cư, để người dân có thể tiếp cận giao thông công cộng, không gian xanh, việc làm và các nhu cầu thiết yếu khác về văn hóa, giáo dục, y tế… đặc biệt phù hợp với những thành phố lớn như Hà Nội, TP.HCM. 

Mô hình TOD cho phép làm đô thị nén, có nghĩa là NƠXH cũng có thể xây cao 30 - 40 tầng, giảm hệ số sử dụng đất, phù hợp trong điều kiện đất đai đô thị ngày một khan hiếm và không để lãng phí tài nguyên. 

BTV Nguyễn Hoàng Linh: Trong khi các KTS Việt Nam đang nỗ lực “xây dựng một nền kiến trúc nhân văn vì cộng đồng, đặc biệt quan tâm tới nhóm dễ bị tổn thương”, thì việc góp phần giảm giá thành cho những người thu nhập thấp vẫn là rất nhân văn, thưa ông?
KTS Phạm Thanh Tùng: Đúng vậy! Như nhiều người đã nhận xét, vì làm nghề chuyên nghiệp, các KTS rất giỏi sử dụng những giải pháp thiết kế tiết kiệm và nguồn vật liệu phù hợp với giá trị sử dụng. Chẳng hạn, vật liệu xây dựng truyền thống thường đòi hỏi sự tiêu tốn lớn về nguyên liệu và năng lượng trong quá trình sản xuất. Chúng không chỉ làm tăng giá thành mà còn tạo ra tác động tiêu cực đến môi trường, sức khỏe con người. Ô nhiễm không khí và nước, khai thác tài nguyên thiên nhiên đã gây ra nhiều vấn đề nghiêm trọng. 

Theo tôi, sử dụng vật liệu xanh cho nhà NƠXH sẽ giúp giảm thiểu sự tác động của con người đối với môi trường tự nhiên bằng cách sử dụng tài nguyên tái chế, làm giảm phát sinh lượng rác thải. Những vật liệu xanh này (kể cả rơm rạ) cũng khuyến khích KTS sáng tạo, tìm ra các giải pháp mới hữu ích, thân thiện với môi trường, với con người, thúc đẩy chuyển đổi sang một cách sống, cách làm việc an toàn hơn, hạnh phúc hơn…mà trong đó công nghệ xây dựng NƠXH theo hình thức lắp ghép cần được quan tâm và phát triển.

BTV Nguyễn Hoàng Linh: Được biết, giới KTS Việt Nam hiện nay đang ứng dụng thành công công nghệ BIM trong quản trị dự án để giảm giá thành công trình. Theo ông, các dự án NƠXH liệu có áp dụng được công nghệ này?

KTS Phạm Thanh Tùng: Từ thời xa xưa, các bản vẽ của KTS là trên giấy. Đến kỷ nguyên của CAD (Computer Aided Design) với bảng vẽ điện tử chính xác và dễ hiệu chỉnh hơn. 

Tiếp sau đó, nhờ vào sự tăng trưởng sức mạnh của phần cứng và đồ họa máy tính, tạo điều kiện cho sự phát triển của mô hình CAD-3D. Phần mềm đã có thể mô phỏng lại từng chi tiết nhỏ nhất của công trình bằng hình họa 3D với độ chính xác cao, kết hợp với quy trình BIM đưa ra những mô hình thông tin đầy đủ để hỗ trợ tối đa cho tất cả các công đoạn phát triển một dự án xây dựng.

Chẳng hạn, BIM sẽ giúp chủ đầu tư NƠXH tiết kiệm chi phí và thời gian. Qua đây, chủ đầu tư có một cái nhìn chính xác hơn khi ước lượng các khoản đầu tư và chi phí, mọi mô hình trên BIM đều có chiều sâu và rất chính xác. Giảm thiểu các khoản phát sinh về chi phí lẫn thời gian làm việc với việc quản lý dữ liệu đồng nhất, tránh mất mát trong quá trình lưu trữ và quản lý tài liệu.

Tiếp theo, BIM sẽ giúp sự liên kết giữa các phòng ban trở nên chặt chẽ hơn, từ thiết kế kiến trúc, kết cấu, MEP, dự toán... Tất cả đều làm việc trên một mô hình thống nhất, mọi thông tin đều được cập nhật thường xuyên, tạo thành một luồng thông tin xuyên suốt.

Tiếp nữa, mô hình 3D trong BIM mang đầy đủ các yếu tố của một công trình thực tế, giúp chủ đầu tư dễ dàng phát hiện những xung đột giữa các thành phần trong công trình, hạn chế các phát sinh khi thi công, giảm thiểu sai sót...

Chính vì thế, tôi nghĩ, trong việc thực hiện Đề án "Đầu tư xây dựng ít nhất 1 triệu căn hộ NƠXH cho đối tượng thu nhập thấp, công nhân KCN giai đoạn 2021 - 2030" của Chính phủ, chắc chắn sẽ có sự đóng góp không nhỏ của giới KTS Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp số.

BTV Nguyễn Hoàng Linh: Vâng, xin cảm ơn KTS Phạm Thanh Tùng về cuộc trò chuyện thú vị này!

Nguyễn Hoàng Linh
Nguyễn Thạc Cường

Bài viết cùng tác giả Nguyễn Hoàng Linh »

Tin liên quan