Giao thông xanh: Tầm nhìn chiến lược quốc gia hướng tới phát thải ròng bằng 0

Những thách thức mới liên quan đến năng lượng, phát thải, ùn tắc và môi trường

Phát biểu khai mạc phiên Hội thảo, ông Daniel Herrmann - Trưởng phòng Chính sách khí hậu Vietnam SIPA II, Tổ chức Hợp tác Quốc tế Đức (GIZ) chia sẻ, Việt Nam đang ở giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ trong hành trình hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng "0". Những năm qua, Việt Nam đã đạt nhiều bước tiến vượt bậc trong phát triển hạ tầng và dịch vụ giao thông, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và tăng cường kết nối vùng.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng này cũng kéo theo nhiều thách thức mới liên quan đến năng lượng, phát thải, ùn tắc và môi trường. "Tại GIZ, thông qua sáng kiến khí hậu quốc tế (IKI), chúng tôi đồng hành cùng Việt Nam trong việc chuyển hóa các tầm nhìn quốc gia táo bạo thành chiến lược và hành động cụ thể, bền vững. Sự hợp tác giữa GIZ và Bộ Xây dựng tập trung vào giảm phát thải khí nhà kính, nâng cao hiệu quả vận hành phương tiện vận tải hàng hóa, và tăng cường năng lực cho doanh nghiệp trong lĩnh vực giảm phát thải GHG. Những hoạt động này thể hiện cam kết dài hạn của IKI trong hỗ trợ Việt Nam chuyển đổi xanh một cách công bằng, toàn diện và bền vững", ông Daniel Herrmann cho biết.

Năm nay, Tuần lễ Công trình xanh và Giao thông xanh diễn ra trong năm đầu tiên triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW, khẳng định quyết tâm của Việt Nam tái cấu trúc nền kinh tế dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển xanh, hướng tới tăng trưởng nhanh và bền vững. Quá trình chuyển đổi sang giao thông xanh không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là bài toán chiến lược và thể chế, bảo đảm quá trình chuyển đổi này vừa thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội, vừa giảm thiểu phát thải khí nhà kính.

Chủ đề của phiên hôm nay "Tầm nhìn chiến lược quốc gia vì mục tiêu phát triển bền vững" mang ý nghĩa rất sâu sắc. Các tham luận tập trung vào Chiến lược Giao thông vận tải Việt Nam giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn 2050, logistics xanh như động lực nâng cao năng lực cạnh tranh, giải pháp giảm dấu chân carbon trong các dự án hạ tầng, cùng tương lai của trí tuệ nhân tạo và công nghệ số trong vận hành giao thông thông minh. Đây là một chương trình toàn diện, phản ánh rằng chuyển đổi xanh cần được thực hiện đồng bộ ở mọi khía cạnh, chính sách, quy hoạch, hạ tầng và công nghệ.

Ông Nguyễn Huy Hoàng - Trưởng phòng Chiến lược, Chính sách, Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ Xây dựng (ACST) cho biết, Bộ Xây dựng đang xây dựng Chiến lược phát triển giao thông vận tải giai đoạn 2025 - 2035, tầm nhìn 2050, nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế, xã hội và hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng “0” của Việt Nam.

Hiện thị phần vận tải hàng hóa và hành khách vẫn chưa đạt mục tiêu đặt ra trong Chiến lược 318. Tỷ trọng vận tải đường bộ vượt 54% vào năm 2020, trong khi vận tải công cộng tại Hà Nội và TP.HCM chỉ dưới 20%, thấp hơn nhiều so với mức 30 - 35% kỳ vọng. Các nguyên nhân chính gồm: thể chế và khung pháp lý chưa hoàn thiện, thiếu chính sách hỗ trợ vận tải đa phương thức, hạ tầng đường sắt và đường thủy nội địa chưa đồng bộ, năng lực logistics trong nước còn hạn chế và chuyển đổi số chưa đồng đều…

Theo ông Hoàng, các nhiệm vụ chính của chiến lược mới sẽ tập trung vào 06 nhiệm vụ trọng tâm. Bao gồm hoàn thiện thể chế, chính sách minh bạch; Ưu tiên đầu tư hạ tầng hiện đại, đa phương thức; Thúc đẩy chuyển đổi số và xây dựng ngành giao thông thông minh; Phát triển doanh nghiệp vận tải có năng lực cạnh tranh toàn cầu; Định hướng phát triển an toàn, thân thiện môi trường và Tăng cường hợp tác quốc tế đưa Việt Nam trở thành trung tâm logistics của khu vực.

Phát triển logistics xanh giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh

Trình bày tham luận tại phiên chuyên đề, ông Trần Tiến Dũng - Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Logistics Việt Nam (VLA) cho rằng, phát triển logistics xanh là xu hướng tất yếu giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và đóng góp vào mục tiêu giảm phát thải quốc gia.

Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách mạnh mẽ như Luật Bảo vệ Môi trường 2020, Nghị định 06/2022/NĐ-CP, Chiến lược NDC 2022, cùng các quy định về kiểm kê khí nhà kính, thị trường carbon và tín chỉ carbon.

VLA kiến nghị, Chính phủ đầu tư nâng cấp cảng thủy nội địa, cầu cảng, luồng lạch, áp dụng chính sách tín dụng xanh và miễn phí hạ tầng đến năm 2030 cho hàng hóa vận chuyển bằng đường thủy. Một số doanh nghiệp đã tiên phong trong lĩnh vực này, như Tập đoàn Macstar khai thác tuyến tàu container ven biển Hải Phòng, Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Đà Nẵng giúp giảm hơn 75% phát thải CO₂ và tiết kiệm 10 - 15% chi phí logistics.

Đáng chú ý, VLA đang phối hợp Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam và tỉnh Bắc Kạn triển khai dự án tín chỉ carbon rừng giai đoạn 2025-2035, giúp hấp thụ trung bình 750.000 tấn CO₂ mỗi năm, góp phần thiết thực vào mục tiêu phát triển bền vững.

Ông Ian Liew - Trưởng phòng Chiến lược & Bền vững của Tập đoàn YCH (Singapore) đánh giá, Việt Nam đang nổi lên như một trung tâm logistics và sản xuất mới của Đông Nam Á, nhờ vị trí chiến lược, chi phí cạnh tranh và nguồn nhân lực trẻ, năng động. Việt Nam có tiềm năng mạnh mẽ để trở thành cường quốc logistics trong khu vực, dựa trên các trụ cột chính như hiệu quả chi phí, đổi mới và nguồn nhân lực. Hiện chi phí logistics của Việt Nam chiếm 16-20% GDP, cao hơn nhiều so với mức trung bình toàn cầu là 11,6%. Nguyên nhân do mạng lưới giao thông kém hiệu quả và rời rạc.

Do đó, hiện đại hóa hạ tầng và tích hợp đa phương thức là yếu tố then chốt để tăng năng lực cạnh tranh. YCH đang đầu tư mạnh vào Vietnam SuperPort™ tại Vĩnh Phúc, đây là trung tâm logistics đa phương thức đầu tiên của Đông Nam Á, kết nối đường bộ, đường sắt, hàng không và đường biển, với vốn đầu tư 300 triệu USD. Dự án hướng tới trở thành trung tâm logistics phát thải ròng bằng “0” đầu tiên trong khu vực, nằm trong sáng kiến SGConnect™ (kết nối chuỗi cung ứng khu vực) kết nối Trung Quốc - ASEAN - châu Âu - Mỹ. YCH cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của hợp tác công - tư (PPP), chính sách ưu đãi thuế - đất và phát triển nguồn nhân lực logistics chất lượng cao thông qua các chương trình đào tạo tại Singapore và Việt Nam.

Trong khi đó, ông Nguyễn Thanh Dũng - Trưởng phòng Xây dựng Bền vững INSEE Việt Nam chia sẻ, ngành Xây dựng hiện là một trong những lĩnh vực phát thải cao nhất. Trong đó, xi măng chiếm tới 90% lượng CO₂ của bê tông dù chỉ chiếm 12% khối lượng. Giải pháp được khuyến nghị là sử dụng xi măng hỗn hợp (PCB) thay thế xi măng Portland (OPC), giúp cắt giảm tới 51% lượng phát thải CO₂ mà vẫn đảm bảo các tiêu chuẩn kỹ thuật. Loại vật liệu này đã được áp dụng trong nhiều công trình lớn như cảng Phước An, cầu Cao Lãnh, Sân bay Long Thành, các tuyến cao tốc phía Nam…

Theo ông Dũng, các sản phẩm PCB của hãng có dấu chân carbon thấp hơn 17-51% so với OPC, đồng thời giúp tăng độ bền và giảm chi phí vật liệu. Doanh nghiệp đề xuất tăng truyền thông, ưu đãi chính sách và tiêu chuẩn hóa chất lượng để mở rộng ứng dụng trong các dự án đầu tư công - hướng tới ngành Xây dựng xanh và phát thải thấp.

Về giải pháp quy hoạch và thiết kế hạ tầng giao thông gắn với phát triển bền vững, đại diện Arup (tập đoàn đa quốc gia của Anh, chuyên cung cấp các dịch vụ tư vấn, thiết kế, kỹ thuật, kiến trúc và quy hoạch cho môi trường xây dựng) trình bày giải pháp quy hoạch và thiết kế hạ tầng giao thông bền vững, nhấn mạnh bốn trụ cột chính: giảm phát thải khí nhà kính, tích hợp đa phương thức, đổi mới công nghệ và mang lại lợi ích kinh tế, xã hội.

Arup giới thiệu mô hình phát triển định hướng giao thông công cộng (TOD) kết hợp quy hoạch đất và giao thông để xây dựng đô thị nhỏ gọn, đa chức năng quanh các tuyến vận tải công cộng, giúp giảm phụ thuộc ô tô, thúc đẩy kinh tế và cải thiện khả năng tiếp cận.

Doanh nghiệp cũng nêu các dự án tiêu biểu như xe đạp chia sẻ tại Anh - Ireland ứng dụng dữ liệu lớn, ga Grand Central (New York) dùng công nghệ thực tế ảo (VR), và đường sắt cao tốc Texas Central (Mỹ) ứng dụng AR trong mô phỏng thiết kế.

Tại Việt Nam, Arup tham gia quy hoạch Long Beach Cần Giờ - đô thị xanh, thông minh quy mô 2.870 ha, dân số dự kiến 228.000 người.

Theo Arup, “hạ tầng tích hợp, công nghệ dữ liệu và hợp tác đa ngành sẽ là nền tảng để hướng tới phát thải ròng bằng 0 và xây dựng các thành phố đáng sống trong tương lai.

Thúc đẩy logistics xanh và giảm phát thải carbon trong chuỗi cung ứng

Ông Vũ Anh Hưng - Phụ trách giải pháp OEM của Dell Technologies Việt Nam, cho biết AI đang là trụ cột của chuyển đổi số trong giao thông. Theo khảo sát của Dell, 75% doanh nghiệp coi AI/GenAI là yếu tố chiến lược, 65% đã triển khai trong sản xuất. AI được ứng dụng trong lập kế hoạch tuyến đường, quản lý giao thông, vận hành logistics, bảo trì dự đoán và an toàn lao động.

Một số ví dụ thực tế như WaitTime dùng máy chủ Dell PowerEdge phân tích đám đông tại sân vận động, A.I. Smart Total quản lý giao thông đô thị ở Cape Town và Puerto Rico, hay AOTU BrainFrame giúp giảm 90% vi phạm an toàn lao động. Dell đang phát triển AI Factory - hệ sinh thái toàn diện hợp tác cùng NVIDIA, giúp doanh nghiệp rút ngắn thời gian triển khai, giảm chi phí và đảm bảo an toàn dữ liệu, mở đường cho mô hình giao thông thông minh - xanh - hiệu quả.

Phát biểu kết luận Hội thảo, ông Hoàng Anh Tuấn - Vụ trưởng Vụ vận tải và An toàn giao thông (Bộ Xây dựng) cho rằng, các nội dung thảo luận tại Hội thảo đã thể hiện rõ tinh thần đổi mới và hợp tác, xoay quanh những chủ đề trọng tâm như: xây dựng Chiến lược phát triển dịch vụ vận tải giai đoạn đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050; thúc đẩy logistics xanh và giảm phát thải carbon trong chuỗi cung ứng; ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong vận hành và giám sát giao thông; cũng như phát triển vật liệu xây dựng thân thiện môi trường trong các dự án hạ tầng.

Theo ông Tuấn, những bài trình bày và ý kiến tham luận của các doanh nghiệp và chuyên gia trong nước và quốc tế cho thấy tầm quan trọng trong việc thúc đẩy giao thông xanh với nhiều giải pháp và minh chứng thực tiễn, từ mô hình quy hoạch tích hợp “Avoid - Shift - Improve”, ứng dụng AI trong giao thông thông minh cho tới phát triển trung tâm logistics trung hòa carbon, đến việc sử dụng xi măng pha giảm phát thải CO₂. Các giải pháp này đã góp phần gợi mở những hướng đi cụ thể cho Việt Nam trong tiến trình thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Quyết định số 876/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về chuyển đổi xanh và giảm phát thải khí nhà kính trong ngành Giao thông vận tải.

Từ các ý kiến và đề xuất được chia sẻ trong phiên thảo luận, Vụ Vận tải và An toàn giao thông nhận thấy rằng, trong thời gian tới, việc hoàn thiện khung thể chế là nhiệm vụ cấp thiết. Đồng thời, cần thúc đẩy các cơ chế tài chính xanh, tăng cường hợp tác công, tư, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào đổi mới công nghệ, cũng như nâng cao năng lực và nhận thức cho đội ngũ nhân lực ngành Giao thông.

"Những kết quả của hội thảo hôm nay sẽ là nguồn tư liệu quan trọng, đóng góp thiết thực cho Bộ Xây dựng và các Bộ, ngành liên quan nghiên cứu, xây dựng và hoàn thiện Chiến lược phát triển giao thông vận tải Việt Nam giai đoạn 2025-2035, tầm nhìn 2050, cũng như đề xuất các cơ chế, chính sách và hoàn thiện các quy định của pháp luật để thúc đẩy phát triển giao thông xanh trong thời gian tới", ông Hoàng Anh Tuấn nhấn mạnh.