Đối với quỹ biệt thự cổ Đà Lạt, chính quyền tỉnh Lâm Đồng cần ban hành những quy định riêng nhằm đảm bảo việc quản lý, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản - văn hoá về kiến trúc đi vào thực chất của cuộc sống… Bàn về giá trị “Biệt thự cổ Đà Lạt” lúc này, theo tôi, cần trở ngược dòng thời gian và lịch sử, trước thời điểm thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, để nhìn nhận Đà Lạt với vai trò là “Đô thị trung tâm, Thành phố - Tỉnh lỵ”. Vì từ năm 2014, theo “Quy hoạch chung TP Đà Lạt và Vùng phụ cận đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050” (tại Quyết định số 704/TTg); đến năm 2023, theo “Nhiệm vụ điều chỉnh Quy hoạch chung đến năm 2045” (tại Quyết định số 257/TTg), Đà Lạt luôn được định hướng phát triển để trở thành một “Đô thị có giá trị đặc trưng về di sản” (trong đó có quy hoạch và kiến trúc).
Do vậy, đối với quỹ kiến trúc biệt thự cổ (hay cũ), được thiết kế theo phong cách Pháp “France Style” và xây dựng vào thời kỳ Pháp thuộc, trong giới hạn phạm vi địa giới hành chính của Đà Lạt (trước ngày 01/7/2025); nhằm mục đích đề cao giá trị và sự cần thiết để tôn vinh loại hình kiến trúc này - trong toàn bộ “Quỹ di sản kiến trúc của Đà Lạt”.
Bởi lẽ, trong hệ thống các đô thị Việt Nam, Đà Lạt là một đô thị rất đặc thù, mang đậm bản sắc đặc trưng của văn hóa phương Tây, trên cao nguyên Lang Biang của miền đất Việt. Nếu muốn xây dựng lộ trình để công nhận Đà Lạt trở thành “Thành phố/ hay Đô thị Di sản” như mục tiêu kỳ vọng, trước hết, các ngành chức năng cần đặt ra những lộ trình, giải pháp và cả các tiêu chí, quy định pháp luật cần ban hành… nhằm nâng cao vai trò quản lý nhà nước, luôn có biện pháp bảo tồn các giá trị về “vật thể” và “phi vật thể” của quỹ biệt thự này tại Đà Lạt, trước khi đưa ra các chính sách thu hút đầu tư và khai thác hiệu quả…
Hiện nay, theo Đề án xếp hạng quỹ biệt thự công sản trên địa bàn Đà Lạt (cũ) có khoảng hơn 100 công trình trong toàn bộ gần 1.000 ngôi biệt thự “kiểu Pháp” (do Nhà nước và tư nhân đang quản lý, sở hửu và sử dụng); nhưng đến nay, chúng ta chưa làm các thủ tục công nhận quỹ biệt thự này là những “khu vực hoặc công trình di sản” (theo Luật Di sản văn hoá) hoặc“kiến trúc có giá trị” (theo Luật Kiến trúc); nên về mặt nào đấy chúng ta vẫn chưa nhìn nhận đúng bản chất giá trị Văn hoá và Lịch sử đối với quỹ biệt thự này.
Do vậy, trong quá trình khai thác, quản lý và sử dụng, không tránh khỏi những hạn chế nhất định, dẫn đến việc làm huỷ hoại, xuống cấp, hoặc làm thay đổi “bản chất gốc” của cấu trúc và nghệ thuật trong một số công trình biệt thự có giá trị…
Để phát huy các giá trị về di sản - văn hoá Công ước về Di sản văn hóa thế giới của UNESCO, thiết nghĩ cần có thêm những giải pháp cấp thiết sau:
1. Kiểm kê, đánh giá các kiến trúc công trình thời Pháp thuộc (từ 1906 đến 1954), hoặc có thể mở rộng giai đoạn tiếp quản (từ 1955 đến trước 1975), để xếp hạng ưu tiên những công trình có cấu trúc bền vững (về kết cấu, vật liệu) và giá trị nghệ thuật (về kiến trúc, mỹ thuật), với thời gian trường tồn từ 50 năm trở lên; gắn các mối liên hệ với lịch sử và văn hóa của nơi chốn được sinh ra của quá trình hình thành và phát triển của Đà Lạt…
Từ đó, xếp hạng ưu tiên quỹ biệt thự Pháp (cổ) trong toàn bộ “Quỹ di sản kiến trúc của Đà Lạt” để đưa vào danh sách công nhận “công trình/ hay kiến trúc di sản” hoặc “kiến trúc có giá trị” (theo quy định hiện hành) để từ đó chúng ta xây dựng các quy định, quy chế khai thác, thu hút đầu tư và quản lý, sử dụng trong phạm vi chức năng, thẩm quyền sau khi sáp nhập ngành và tỉnh, xoá bỏ cấp huyện, mở rộng ranh giới quản lý các phường xã… theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
2. Lập các bản đồ Quy hoạch chi tiết xây dựng (đối với công trình) hoặc Thiết kế đô thị (đối với cụm công trình), để từ đó xác định các chỉ tiêu, thông số về phạm vi ranh giới bảo vệ đối với khu vực tác động trực tiếp (tức khu vực I) và tác động gián tiếp (khu vực II); tỷ lệ mật độ xây dựng (đề nghị tối đa 30% trên diện tích nguyên thửa đất) và tầng cao (đề nghị từ 3 đến 3,5 tầng); có giải pháp thiết kế xin phép phù hợp với vị trí và cảnh quan khu vực, được Hội đồng thẩm định Quy hoạch - Kiến trúc của tỉnh thông qua… Đối với các vị trí “đắc địa”, điểm nhấn, cần ưu tiên cho những loại công trình có giá trị nghệ thuật cao, kiến trúc tiêu biểu… phải xây dựng những quy định riêng, không áp dụng đại trà như những ngôi nhà đơn lẻ của người dân tự xây dựng…
Hiện nay, “Vùng đô thị Đà Lạt” sau khi sáp nhập với huyện Lạc Dương được chia thành 5 phường: Xuân Hương, Lâm Viên, Cam Ly, Xuân Trường, Lang Biang (kèm với một “phó từ” Đà Lạt đi sau tên gọi địa danh hành chính mới), và thẩm quyền cấp phép xây dựng giao cho chính quyền cơ sở.
Tuy nhiên, đối với các vị trí và loại công trình có yếu tố bảo tồn di sản kiến trúc, đề nghị chính quyền cấp tỉnh cần ban hành những quy định riêng (như đã nêu trên). Đặc biệt lưu ý đến năng lực, trình độ và chất lượng công tác của đội ngũ chuyên môn, chuyên ngành tại các đơn vị quản lý đô thị trực thuộc (sau sáp nhập); nhằm đảm bảo việc quản lý, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản - văn hoá về kiến trúc đi vào thực chất của cuộc sống…
