Dự thảo Nghị quyết về phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế được chỉnh lý theo hướng giữ mô hình tổ chức phi tập trung, đồng thời bổ sung cơ chế đãi ngộ nhân lực và đề xuất thành lập Trung tâm chuyên trách. Khung chính sách đang được định hình theo hướng phi tập trung
Tiếp tục chương trình Phiên họp thứ Nhất của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội, sáng 15/4, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú đã trình bày Báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế phối hợp, chính sách đặc thù nâng cao hiệu quả phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.
Theo đó, về phạm vi điều chỉnh, dự thảo Nghị quyết xác định chỉ áp dụng đối với hoạt động phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế. Đồng thời, Nghị quyết cũng mở ra khả năng áp dụng một số quy định nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Nhà nước, Chính phủ và các cơ quan nhà nước Việt Nam, thể hiện tại khoản 2 Điều 20. Đáng chú ý, dự thảo không áp dụng đối với cơ quan tài phán Việt Nam có thẩm quyền khi giải quyết các vụ việc tranh chấp đầu tư quốc tế, nhằm bảo đảm nguyên tắc độc lập xét xử, được quy định tại khoản 2 Điều 2.
Về tổ chức thực hiện, dự thảo tiếp tục giữ mô hình xác định cơ quan chủ trì theo hướng phi tập trung. Theo cơ quan soạn thảo, đây là phương án phù hợp trong điều kiện hiện nay của Việt Nam, cho phép kết hợp linh hoạt giữa chuyên môn quản lý ngành và năng lực pháp lý quốc tế của các cơ quan đại diện pháp lý, đồng thời không đòi hỏi đầu tư nguồn lực lớn trong thời gian ngắn và có tác động tích cực đến công tác đào tạo, bồi dưỡng.
Có thể thấy, việc lựa chọn mô hình phi tập trung không chỉ xuất phát từ điều kiện nguồn lực, mà còn phản ánh cách tiếp cận thận trọng trong tổ chức bộ máy xử lý tranh chấp đầu tư quốc tế, một lĩnh vực có tính chuyên môn cao, đòi hỏi sự phối hợp liên ngành và kinh nghiệm thực tiễn tích lũy.
Bổ sung công cụ chính sách về nhân lực và thiết chế hỗ trợ
Bên cạnh khung tổ chức, dự thảo Nghị quyết tập trung bổ sung các công cụ chính sách nhằm nâng cao năng lực thực thi, trong đó nổi bật là chính sách nhân lực và đề xuất thành lập thiết chế chuyên trách.
Đối với chế độ, chính sách cho người trực tiếp tham gia công tác phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế, dự thảo kế thừa các quy định hiện hành tại Nghị quyết số 179/2025/QH15 và Nghị quyết số 250/2025/QH15. Trên cơ sở tính chất công việc đặc thù và yêu cầu chuyên môn cao, dự thảo phân chia các nhóm đối tượng để áp dụng mức hỗ trợ phù hợp, bảo đảm tính hợp lý và khả thi.
Đáng chú ý, nội dung đã được chỉnh lý theo hướng người trực tiếp tham gia giải quyết vụ việc tại cơ quan đại diện pháp lý và cơ quan chủ trì được hỗ trợ hàng tháng không quá 300% mức lương theo hệ số lương hiện hưởng (không bao gồm phụ cấp), tương ứng với thời gian tham gia thực tế. Đây là giải pháp nhằm thu hút, giữ chân và tạo động lực cho đội ngũ chuyên gia trong bối cảnh cạnh tranh nguồn nhân lực pháp lý quốc tế ngày càng gia tăng.
Song song với đó, dự thảo đề xuất thành lập Trung tâm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế. Theo cơ quan soạn thảo, việc hình thành một thiết chế đủ mạnh là cần thiết nhằm giảm dần sự phụ thuộc vào luật sư nước ngoài, đồng thời từng bước xây dựng đội ngũ có khả năng tham gia trực tiếp tranh tụng tại các cơ quan tài phán quốc tế, phù hợp với yêu cầu tại Chỉ thị 33-CT/TW năm 2024 của Ban Bí thư.
Tuy nhiên, để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, dự thảo cũng quy định việc xây dựng cơ chế, chính sách cho Trung tâm không được vượt quá các quy định đã được Quốc hội ban hành.
Những nội dung còn ý kiến khác nhau cần tiếp tục làm rõ
Mặc dù khung chính sách cơ bản đã được định hình, quá trình thẩm tra cho thấy vẫn còn một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện.
Báo cáo tóm tắt ý kiến về việc tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo Nghị quyết, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, trước hết, về phạm vi áp dụng, có ý kiến đề nghị làm rõ hơn khả năng bao quát các trường hợp Nhà nước Việt Nam hoặc doanh nghiệp nhà nước là bên khởi kiện hoặc có quyền phản tố trong quan hệ với đối tác nước ngoài. Đây là nội dung có ý nghĩa thực tiễn quan trọng, liên quan trực tiếp đến phạm vi điều chỉnh và hiệu lực của Nghị quyết.
Về cơ quan chủ trì, mặc dù thống nhất với mô hình phi tập trung trong giai đoạn hiện nay, cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ tổng kết, đánh giá toàn diện việc triển khai mô hình này, đồng thời nghiên cứu lộ trình chuyển đổi từng bước sang mô hình tập trung trong dài hạn nhằm nâng cao tính chuyên nghiệp và hiệu quả xử lý. Bên cạnh đó, việc giao cơ quan quản lý nhà nước về đầu tư nước ngoài làm cơ quan chủ trì trong một số trường hợp cụ thể cũng được đề nghị cân nhắc kỹ lưỡng để tránh xung đột vai trò và bảo đảm yêu cầu chuyên môn sâu về pháp lý, tố tụng quốc tế.
Đối với chính sách hỗ trợ nhân lực, có ý kiến không đồng tình với việc mở rộng đối tượng hưởng mức hỗ trợ tối đa 300% lương, cho rằng cần đánh giá đầy đủ tác động đến ngân sách nhà nước cũng như bảo đảm tính công bằng giữa các ngành, lĩnh vực.
Đối với đề xuất thành lập Trung tâm, các ý kiến còn khác nhau chủ yếu tập trung vào mô hình tổ chức, chức năng, nguồn lực và hiệu quả hoạt động. Đây là nội dung mang tính thiết kế thể chế mới, do đó cần được thuyết minh đầy đủ để tạo cơ sở cho Quốc hội xem xét, quyết định.
Yêu cầu hoàn thiện để bảo đảm tính khả thi của chính sách
Kết luận nội dung này, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát, nghiên cứu kỹ lưỡng các ý kiến của đại biểu Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội để hoàn thiện dự thảo Nghị quyết.
Trong đó, trọng tâm là làm rõ các nội dung: xác định cơ quan chủ trì và cơ chế phối hợp; xây dựng cơ chế phòng ngừa sớm và đánh giá rủi ro; hoàn thiện chính sách đối với đội ngũ tham gia giải quyết tranh chấp; và làm rõ mô hình, chức năng, nguồn lực của Trung tâm phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế.
Dự thảo Nghị quyết dự kiến sẽ được Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI. Việc hoàn thiện các nội dung còn ý kiến khác nhau không chỉ nhằm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, mà còn có ý nghĩa quyết định đối với hiệu quả thực thi trong bối cảnh tranh chấp đầu tư quốc tế ngày càng gia tăng cả về số lượng và mức độ phức tạp.
