Tổ chức cây xanh theo đặc trưng không gian kiến trúc đô thị
UBND TP Hà Nội phê duyệt Đề án “Quản lý phát triển hệ thống cây xanh, công viên, vườn hoa, mặt nước”, trong đó xác định những định hướng quan trọng nhằm nâng cao chất lượng cảnh quan, từng bước hoàn thiện hệ thống không gian xanh đô thị.
Hà Nội định hướng mỗi tuyến phố sử dụng một loài cây bóng mát chủ đạo, trường hợp đặc thù có thể bố trí tối đa hai loài. Việc lựa chọn, tổ chức cây xanh phải bảo đảm sự thống nhất về chủng loại, chiều cao, hình thái tán và khoảng cách trồng, qua đó hình thành những tuyến cây xanh liên tục, có đặc trưng riêng và thuận lợi trong công tác quản lý, chăm sóc.
Theo đề án, Hà Nội hiện có hơn 1.000 tuyến đường, phố với hệ thống cây xanh phong phú về chủng loại. Tuy nhiên, tình trạng trồng xen kẽ nhiều loài cây trên cùng tuyến phố tại một số khu vực đã khiến cảnh quan thiếu đồng bộ, gây khó khăn cho việc chăm sóc, cắt tỉa và quản lý.
Thành phố định hướng tổ chức cây xanh theo điều kiện cụ thể của từng tuyến đường, gắn với chiều rộng mặt đường, vỉa hè, đặc điểm kiến trúc, mật độ giao thông và chức năng sử dụng đất.
Đối với các tuyến phố nhỏ trong khu vực nội đô lịch sử, cây xanh được lựa chọn theo hướng có chiều cao vừa phải, tán gọn, bộ rễ phù hợp, hạn chế ảnh hưởng đến vỉa hè và các công trình hạ tầng ngầm.
Tại những tuyến đường lớn, đại lộ và đường vành đai, thành phố ưu tiên cây có tán rộng, khả năng che bóng tốt, chịu được điều kiện ô nhiễm và góp phần giảm tác động của nhiệt độ đô thị.
Trong các khu vực thương mại - dịch vụ, cây bóng mát được kết hợp với cây trang trí thấp, bảo đảm không che khuất mặt tiền công trình hoặc ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh. Tại các khu dân cư, việc lựa chọn cây chú trọng đặc tính sinh trưởng ổn định, hạn chế rụng quả, rụng lá và không gây mùi khó chịu.
Đối với khu vực hành chính, chính trị và các quảng trường lớn, cây xanh được tổ chức theo hướng tạo cảnh quan trang trọng, thống nhất. Trong khi đó, khu công nghiệp và các trục giao thông lớn ưu tiên những loài cây có khả năng giữ bụi, giảm tiếng ồn và thích ứng với điều kiện môi trường khắc nghiệt.
Đáng chú ý, đề án chia các tuyến phố chính tại khu vực trung tâm Hà Nội thành sáu nhóm cảnh quan, gồm phố ký ức, tuyến hồ xanh di sản, tuyến chính trị - nghi lễ, tuyến văn hóa - cư trú nội đô, tuyến thương mại - dịch vụ và các trục giao thông lớn, cửa ngõ thành phố.
Cách phân nhóm này cho thấy việc tổ chức cây xanh không chỉ dựa trên đặc tính sinh học của từng loài mà còn được đặt trong mối quan hệ với cấu trúc không gian, chức năng đô thị và đặc trưng kiến trúc cảnh quan.
Tại nhóm phố ký ức thuộc khu vực Ba Đình - Hoàn Kiếm, thành phố ưu tiên duy trì những hàng cây lâu năm như sấu, nhội, thàn mát, quếch và sao đen.
Phố Phan Đình Phùng tiếp tục được định hướng giữ hàng sấu từ Mai Xuân Thưởng đến Cửa Bắc và hàng nhội từ Cửa Bắc đến Hàng Đậu. Phố Hoàng Diệu sử dụng quếch và thàn mát làm cây chủ đạo, trong khi phố Điện Biên Phủ lựa chọn cây sang, sao đen kết hợp các loại hoa và cây bụi thấp.
Với nhóm tuyến hồ xanh di sản, các tuyến Hàng Khay, Lê Thái Tổ, Đinh Tiên Hoàng quanh hồ Hoàn Kiếm được định hướng sử dụng những loài cây gắn với cảnh quan và ký ức đô thị như lộc vừng, sấu, bằng lăng. Đường Thanh Niên tiếp tục sử dụng phượng và ban trắng làm cây chủ đạo, kết hợp cây trang trí tại dải phân cách.
Ở nhóm tuyến chính trị - nghi lễ, đường Hùng Vương được định hướng sử dụng dầu rái, đường Hoàng Văn Thụ lựa chọn cây sang, còn đường Nguyễn Tri Phương tiếp tục duy trì sấu trên vỉa hè, kết hợp các loài cây khác tại dải phân cách.
Theo thống kê, thành phố hiện có khoảng 26.400 cây sấu, 17.500 cây bằng lăng, 16.000 cây phượng vĩ, 14.400 cây hoa sữa, 12.500 cây muồng, 10.400 cây xà cừ và 1.800 cây sao đen.
Đối với các tuyến thương mại - dịch vụ như Bà Triệu, Phố Huế, Cầu Giấy và Xuân Thủy, cây xanh được tổ chức phù hợp với hoạt động thương mại và đặc điểm hạ tầng giao thông.
Riêng trục Cầu Giấy - Xuân Thủy, nơi có tuyến đường sắt đô thị trên cao, thành phố định hướng sử dụng bàng lá nhỏ và bằng lăng, kết hợp cây bụi, hoa trang trí tại dải phân cách nhằm cải thiện cảnh quan dưới các công trình giao thông.
Tại các trục cửa ngõ như Võ Chí Công, Võ Nguyên Giáp và Đại lộ Thăng Long, cây xanh được lựa chọn theo hướng tăng khả năng che bóng, tạo cảnh quan trên những tuyến đường dài và thích ứng với điều kiện môi trường.
Như vậy, định hướng phát triển cây xanh đường phố của Hà Nội đang được tiếp cận từ yêu cầu tổ chức tổng thể không gian cảnh quan, thay vì chỉ lựa chọn cây trồng riêng lẻ cho từng vị trí.
Hài hòa giữa bảo tồn bản sắc và cảnh quan đô thị
Một trong những vấn đề quan trọng được đặt ra khi tổ chức lại hệ thống cây xanh là bảo tồn những hàng cây đã trở thành một phần ký ức và bản sắc kiến trúc của Hà Nội.
Nhiều tuyến phố đã hình thành những đặc trưng cảnh quan riêng từ các hàng cây lâu năm, như sao đen trên phố Lò Đúc, sấu trên phố Trần Hưng Đạo và Lê Hồng Phong, phượng vĩ trên phố Lý Thường Kiệt hay hoa sữa trên phố Nguyễn Du.
Đặc biệt, khu vực nội đô lịch sử hiện có hơn 8.000 cây cổ thụ thuộc nhiều loài khác nhau. Đây không chỉ là nguồn tài nguyên cây xanh có giá trị sinh thái mà còn góp phần hình thành diện mạo đặc trưng của không gian đô thị Hà Nội.
Trong cấu trúc cảnh quan đô thị, cây xanh có mối quan hệ mật thiết với kiến trúc công trình, mặt cắt đường phố, quảng trường và các không gian công cộng. Những hàng cây lâu năm tạo nên tỷ lệ không gian, nhịp điệu cảnh quan và đặc điểm nhận diện của từng tuyến phố.
Vì vậy, việc tổ chức lại cây xanh cần đồng thời giải quyết hai yêu cầu: nâng cao tính thống nhất trong quản lý và gìn giữ những giá trị cảnh quan đã được hình thành qua nhiều giai đoạn phát triển.
Theo định hướng, những loài cây đã sinh trưởng ổn định, gắn với lịch sử và cảnh quan đô thị sẽ được ưu tiên giữ lại. Việc thay thế chỉ được xem xét khi cây không còn phù hợp về điều kiện an toàn, sinh thái hoặc ảnh hưởng đến cảnh quan chung.
Nguyên tắc này có ý nghĩa quan trọng đối với những tuyến phố lịch sử, nơi cây xanh không chỉ thực hiện chức năng che bóng mà còn gắn với các công trình kiến trúc, di tích và đời sống văn hóa của cộng đồng.
Bên cạnh việc duy trì cây bóng mát chủ đạo, thành phố cho phép tổ chức thêm các lớp cây bụi, thảm cỏ, hoa trang trí trên vỉa hè và dải phân cách để tạo cảnh quan nhiều tầng.
Đối với các quảng trường, nút giao lớn và công viên, việc sử dụng đa dạng loài cây có thể được xem xét trên cơ sở thiết kế cảnh quan được phê duyệt.
Điều này cho thấy nguyên tắc một loài cây chủ đạo không đồng nghĩa với việc đơn giản hóa toàn bộ hệ thống cây xanh. Ngược lại, cần có sự phối hợp giữa các tầng cây, bảo đảm yêu cầu thẩm mỹ, sinh thái và khả năng sử dụng không gian công cộng.
Từ góc độ quy hoạch, kiến trúc cảnh quan, việc duy trì bản sắc từng tuyến phố cũng cần gắn với yêu cầu bảo đảm tính đa dạng sinh học và khả năng chống chịu của hệ thống cây xanh trên phạm vi toàn đô thị.
Bởi trong khi sự thống nhất về chủng loại có thể tạo nên những tuyến phố dễ nhận diện và thuận lợi trong chăm sóc, việc tập trung quá nhiều cây cùng loài cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát nguy cơ sâu bệnh và tác động của thời tiết cực đoan.
Nâng cao chất lượng không gian sống
Bên cạnh định hướng tổ chức cây xanh đường phố, một vấn đề có ý nghĩa lâu dài đối với Hà Nội là mở rộng diện tích không gian xanh và nâng cao khả năng tiếp cận của người dân.
Theo số liệu được nêu trong đề án, diện tích cây xanh bình quân tại khu vực nội đô hiện chỉ đạt khoảng 2 - 3m²/người, thấp hơn mức tham chiếu quốc tế 9 - 12m²/người được đề cập trong tài liệu.
Đến năm 2030, Hà Nội phấn đấu có khoảng 12.100ha đất cây xanh, trong đó 8.600ha cây xanh công cộng đô thị, 1.550ha cây xanh sử dụng hạn chế và 1.950ha cây xanh chuyên dụng. Chỉ tiêu cây xanh đô thị được định hướng đạt trên 10m²/người.
Trong điều kiện đô thị hóa, cây xanh không chỉ có vai trò tạo cảnh quan mà còn góp phần giảm nhiệt độ bề mặt, giữ bụi, cải thiện vi khí hậu, hỗ trợ thoát nước và nâng cao chất lượng môi trường sống.
Đặc biệt, tại những khu vực nội đô có quỹ đất hạn chế, việc phát triển cây xanh cần được xem xét đồng thời với tổ chức giao thông, cải tạo vỉa hè, chỉnh trang không gian công cộng và bảo vệ hệ thống hạ tầng kỹ thuật.
Đáng chú ý, việc nâng cao chất lượng không gian xanh không chỉ được đánh giá thông qua tổng diện tích đất cây xanh mà còn phụ thuộc vào sự phân bố hợp lý, khả năng tiếp cận và mức độ phục vụ thực tế đối với người dân.
Vì vậy, bên cạnh chỉ tiêu diện tích, việc tổ chức hệ thống cây xanh cần gắn với mạng lưới công viên, vườn hoa, hồ nước và các tuyến đi bộ, từng bước hình thành những không gian xanh có tính liên tục, kết nối giữa các khu dân cư và khu chức năng đô thị.
Đối với các khu đô thị mới, yêu cầu phát triển cây xanh cần được tính toán ngay từ giai đoạn lập quy hoạch, bảo đảm đồng bộ với hạ tầng giao thông, hạ tầng xã hội và hệ thống công trình kỹ thuật. Trong khi đó, tại các khu vực đô thị hiện hữu, việc cải tạo và bổ sung cây xanh cần có giải pháp phù hợp với điều kiện mặt bằng, hệ thống công trình ngầm và đặc điểm kiến trúc cảnh quan.
Đối với các tuyến đường lớn, đường vành đai và cửa ngõ, việc tổ chức cây xanh theo dải, kết hợp nhiều tầng thực vật có thể góp phần cải thiện cảnh quan, hạn chế tác động của bụi, tiếng ồn và nhiệt độ từ hoạt động giao thông.
Cùng với đó, hệ thống mặt nước, hành lang sông, hồ và các không gian sinh thái cần được bảo vệ, phát huy vai trò trong điều hòa khí hậu và tạo lập cấu trúc cảnh quan đô thị.
Để hiện thực hóa các mục tiêu đề ra, cần có sự đồng bộ giữa quy hoạch, thiết kế cảnh quan, lựa chọn chủng loại cây, tổ chức trồng mới, bảo tồn cây hiện hữu và công tác quản lý, chăm sóc lâu dài. Quan trọng hơn, việc phát triển cây xanh phải bảo đảm hài hòa giữa tính thống nhất của cảnh quan đường phố, giá trị lịch sử - văn hóa và yêu cầu nâng cao chất lượng môi trường sống.

Từ những hàng cây gắn với ký ức phố cổ đến các trục giao thông và khu đô thị mới, Hà Nội định hướng tổ chức hệ thống cây xanh theo đặc trưng không gian kiến trúc, cảnh quan và chức năng đô thị. 



