Sự gia tăng nhanh chóng của xe điện tại các đô thị lớn đang mở ra một giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ của giao thông xanh tại Việt Nam. Tuy nhiên, cùng với cơ hội giảm phát thải và thúc đẩy phát triển bền vững là hàng loạt thách thức mới đối với hệ thống hạ tầng giao thông tĩnh, từ quy hoạch bến bãi, trạm sạc, tổ chức không gian trong chung cư đến yêu cầu bảo đảm an toàn PCCC. Cần chuyển từ tư duy “cấm đoán” sang quản lý rủi ro dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn
Chiều 21/5, Viện Kiến trúc Quốc gia phối hợp cùng Tạp chí Kiến trúc Việt Nam tổ chức Hội thảo Quy hoạch và phát triển hạ tầng giao thông tĩnh hướng tới sử dụng phương tiện giao thông dùng năng lượng sạch - Từ nhận thức đến hành động.
Phát biểu khai mạc, ông Trịnh Hồng Việt - Phó Viện trưởng Viện Kiến trúc Quốc gia cho rằng, quá trình giao thông xanh hóa đang đặt ra mối quan hệ ngày càng chặt chẽ giữa phát triển hạ tầng giao thông tĩnh với tổ chức không gian đô thị và kiến trúc công trình.
Theo ông Trịnh Hồng Việt, thực tế hiện nay cho thấy nhiều khu chung cư vẫn đang xử lý vấn đề xe điện bằng các giải pháp tình thế như cấm gửi, cấm sạc hoặc để người dân tự phát đấu nối điện, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn. Điều này cho thấy cần có cách tiếp cận phù hợp hơn, chuyển từ tư duy “cấm đoán” sang quản lý rủi ro dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn.
Áp lực hiện nay không chỉ nằm ở sự gia tăng phương tiện sử dụng điện, mà còn liên quan trực tiếp tới việc tổ chức lại hạ tầng đô thị, giao thông tĩnh và kiến trúc công trình trong bối cảnh mới. Hội thảo được tổ chức nhằm phân tích các nguy cơ cháy nổ liên quan đến pin lithium-ion, đồng thời đề xuất các giải pháp quy hoạch, kỹ thuật và vận hành an toàn cho hệ thống trạm sạc trong đô thị và khu dân cư.
Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Nguyễn Hữu Tiến - Phó Vụ trưởng Vụ KHCN, môi trường và Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết, số lượng phương tiện sử dụng năng lượng sạch tại các đô thị đang gia tăng nhanh chóng, trong khi tốc độ phát triển hiện đã vượt đáng kể khả năng thích ứng của hệ thống hạ tầng kỹ thuật và công tác quản lý đô thị.
Theo ông Nguyễn Hữu Tiến, trong bối cảnh chuyển đổi giao thông điện hóa, các yếu tố như quy hoạch, thiết kế đô thị, tiêu chuẩn kỹ thuật, quản lý vận hành và phòng chống cháy nổ giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc xây dựng đô thị an toàn, hiện đại và bền vững.
Thực tế cho thấy, phần lớn các bãi đỗ xe, tầng hầm chung cư hiện nay được thiết kế cho phương tiện sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Khi xe điện phát triển nhanh, nhu cầu tích hợp giữa đỗ xe và sạc điện đã làm thay đổi hoàn toàn bản chất của không gian này, từ khu vực lưu giữ phương tiện đơn thuần trở thành không gian có yếu tố năng lượng và rủi ro kỹ thuật cao hơn đáng kể.
Cần sớm hoàn thiện hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật
Một trong những nội dung được quan tâm nhiều nhất tại Hội thảo là bài toán an toàn cháy nổ liên quan đến pin Lithium-ion và hạ tầng sạc xe điện trong tầng hầm, khu dân cư và nhà cao tầng.
Theo các chuyên gia, cháy pin Lithium-ion có đặc tính khác biệt hoàn toàn so với cháy xe sử dụng động cơ đốt trong truyền thống. Đây là hiện tượng “thoát nhiệt” (thermal runaway), trong đó pin có khả năng tự duy trì phản ứng cháy với nhiệt độ rất cao, phát sinh lượng lớn khói độc và khó kiểm soát bằng các phương pháp chữa cháy thông thường.
Khi xảy ra cháy xe điện trong tầng hầm, nhiệt độ có thể tăng đột biến lên hơn 1.000 độ C trong thời gian ngắn, đồng thời phát sinh lượng lớn khói độc và nhiệt lượng lớn gây khó khăn cho công tác thoát nạn, chữa cháy và cứu hộ cứu nạn.
Đáng chú ý, nhiều chung cư hiện nay chưa được thiết kế để đáp ứng tải điện lớn phục vụ sạc đồng thời cho nhiều phương tiện. Hệ thống điện, thông gió và PCCC tại các công trình cũ vốn được xây dựng cho các dạng cháy truyền thống, chưa có giải pháp chuyên biệt đối với pin Lithium-ion.
Các chuyên gia tại Hội thảo đều cho rằng thay vì né tránh hay cấm đoán xe điện trong chung cư, cần xây dựng cơ chế quản lý rủi ro dựa trên tiêu chuẩn kỹ thuật, quy hoạch không gian và giải pháp công nghệ phù hợp.
TS. KTS Nguyễn Tất Thắng - Chuyên gia cao cấp Viện Kiến trúc Quốc gia đã chia sẻ nhiều kinh nghiệm quốc tế trong phát triển hạ tầng xe điện an toàn. Trong đó, các quốc gia như Anh hay Singapore đều tiếp cận theo hướng luật hóa hạ tầng sạc và tích hợp yêu cầu kỹ thuật ngay từ khâu thiết kế công trình.
Tại Anh, các công trình nhà ở và tòa nhà mới bắt buộc phải bố trí hạ tầng sạc ngay từ đầu. Trong khi đó, Singapore ưu tiên bố trí trạm sạc tại các khu vực thông thoáng, tầng trệt hoặc ngoài trời nhằm giảm thiểu nguy cơ cháy nổ trong không gian kín.
Nhiều ý kiến cũng cho rằng cần sớm hoàn thiện hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật liên quan đến xe điện trong nhà chung cư. Đáng chú ý, tại dự thảo sửa đổi QCVN 04:2021/BXD, khu vực để xe điện trong chung cư được đề xuất bổ sung hệ thống giám sát phát hiện cháy sớm thông qua nhận diện nhiệt độ bất thường, khói và ngọn lửa bằng hình ảnh để kịp thời cảnh báo và xử lý sự cố.
Ứng dụng công nghệ thông minh trong quản lý hạ tầng
Tại Hội thảo, các chuyên gia nhận định, để quá trình chuyển đổi sang giao thông xanh diễn ra an toàn và bền vững, cần tiếp cận bài toán xe điện theo hướng tổng thể hơn, thay vì chỉ tập trung vào công nghệ phương tiện hoặc thiết bị sạc.
Theo đại diện Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng, phát triển phương tiện giao thông xanh là xu hướng không thể đảo ngược, song đang tạo áp lực rất lớn đối với hệ thống bến bãi đỗ xe và khu vực lưu giữ xe trong đô thị.
Nhiều chuyên gia đề xuất ưu tiên đưa khu vực sạc xe điện ra ngoài tầng hầm, bố trí tại không gian mở hoặc khu vực thông thoáng nhằm giảm thiểu nguy cơ tích tụ nhiệt và khói độc khi xảy ra sự cố. Đồng thời, cần phân tách khu vực xe điện với xe sử dụng nhiên liệu hóa thạch bằng các giải pháp ngăn cháy phù hợp.
Bên cạnh đó, ứng dụng công nghệ thông minh cũng được xem là giải pháp quan trọng trong quản lý hạ tầng sạc xe điện. Các giải pháp như camera nhiệt tích hợp AI, cảm biến giám sát pin, hệ thống tự động ngắt điện khi phát hiện bất thường hay quản lý trạm sạc qua nền tảng số đang được nhiều quốc gia triển khai hiệu quả.
Hội thảo cũng đề cập tới đặc thù không gian đô thị Hà Nội với hệ thống ngõ ngách nhỏ hẹp, gây khó khăn cho công tác cứu hộ cứu nạn khi xảy ra sự cố cháy nổ. Vì vậy, trong quá trình cải tạo và xây dựng nhà ở, cần chú trọng thiết kế tổng thể về PCCC, bảo đảm thông gió, kết cấu an toàn và tối thiểu hai hướng thoát hiểm.
Từ góc độ doanh nghiệp, đại diện Công ty CP Phát triển Trạm sạc Toàn cầu V-Green cho rằng quá trình phát triển hạ tầng sạc cần có sự phối hợp đồng bộ giữa doanh nghiệp, chính quyền địa phương và chủ đầu tư nhằm bảo đảm vận hành an toàn, hiệu quả và phù hợp với đặc thù từng khu vực đô thị.
Các chuyên gia thống nhất rằng, xe điện không phải là nguồn nguy hiểm tự thân. Rủi ro lớn nhất đến từ việc thiếu đồng bộ trong quy hoạch, thiết kế và quản lý vận hành. Vì vậy, quá trình chuyển đổi sang giao thông xanh cần được đặt trong một chiến lược tái cấu trúc không gian đô thị tổng thể, gắn với hoàn thiện quy chuẩn kỹ thuật, đầu tư hạ tầng và nâng cao năng lực quản lý đô thị hiện đại.
