Thông tin từ Bộ Nội vụ, trong 346 thủ tục hành chính thuộc thẩm quyền giải quyết của cấp huyện trước đây đã được chuyển xuống cấp xã tới 278 thủ tục. Nếu tính cả từ Trung ương và cấp tỉnh phân cấp phân quyền xuống thì đến nay, cấp xã đang phải “gánh” tới 463 thủ tục hành chính. 
“Nhiệm vụ của cấp xã mới hiện nay rất nặng”, đó là nhận xét của Bộ trưởng Bộ Nội vụ Phạm Thị Thanh Trà trên diễn đàn Quốc hội.
Có những nhiệm vụ ngoài sức tưởng tượng…
Một thông tin được đăng trên báo Sài Gòn giải phóng ngày 07/7/2025 khiến nhiều người đọc xong không khỏi giật mình: “Từ ngày 01/7/2025, đối với quyết định giao đất, cho thuê đất cảng hàng không, sân bay dân dụng quy định tại khoản 2 Điều 208 Luật Đất đai năm 2024 sẽ do Chủ tịch UBND cấp xã xem xét, giải quyết mà không phân biệt người sử dụng đất là tổ chức hay cá nhân”.
Bài báo được dẫn bởi nội dung công văn của Sở NN&MT TP.HCM gửi UBND phường Tân Sơn và UBND đặc khu Côn Đảo về phân định thẩm quyền quyết định giao đất, cho thuê đất cảng hàng không, sân bay dân dụng đối với trường hợp quy định tại khoản 2, Điều 208 Luật Đất đai quy định tại điểm g, khoản 3, Điều 10 Nghị định 151/2025/NĐ-CP.
Nhiều câu hỏi đặt ra: lĩnh vực hàng không, sân bay xưa nay vốn ở tầm quốc gia quản lý, nay phân cấp phân quyền thẳng một mạch xuống tận cấp xã, liệu có gì gờn gợn không? Rồi lại “không phân biệt người sử dụng đất là tổ chức hay cá nhân” thì việc giao quyền như thế có quá rộng không? Vấn đề an ninh hàng không có bị lơi lỏng không khi đối tượng được giao đất và cho thuê đất không được kiểm soát chặt chẽ?...
Ta hãy thử đặt địa vị của mình vào vai của vị Chủ tịch cấp xã nọ khi nhận được văn bản này. Tất nhiên là phải tra cứu các văn bản pháp lý theo hướng dẫn của Sở.
Điều 10 Nghị định 151/2025/NĐ-CP quy định về “Thẩm quyền của UBND cấp tỉnh phân quyền, phân cấp cho UBND cấp xã, Chủ tịch UBND cấp xã”, trong đó, Điểm g, Khoản 3 ghi “Quyết định giao đất, cho thuê đất cảng hàng không, sân bay dân dụng đối với trường quy định tại Khoản 2, Điều 208 Luật Đất đai”.
Tra cứu tiếp Điều 208 Luật Đất đai quy định về đất sử dụng cho cảng hàng không, sân bay dân dụng:
1. Đất sử dụng cho cảng hàng không, sân bay dân dụng bao gồm:
a) Đất xây dựng trụ sở cơ quan nhà nước, đơn vị lực lượng vũ trang nhân dân tại cảng hàng không, sân bay, đất xây dựng công trình kết cấu hạ tầng sân bay và công trình, khu phụ trợ khác của sân bay do Nhà nước sở hữu;
b) Đất xây dựng các hạng mục thuộc kết cấu hạ tầng cảng hàng không và công trình dịch vụ hàng không, dịch vụ phi hàng không ngoài quy định điểm a khoản này.
2. Căn cứ quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất và quy hoạch cảng hàng không, sân bay dân dụng đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, UBND cấp tỉnh thực hiện việc giao đất, cho thuê đất theo quy định sau:
a) Giao đất không thu tiền sử dụng đất đối với đất quy định tại điểm a khoản 1 Điều này;
b) Cho thuê đất thu tiền thuê đất hằng năm đối với đất quy định tại điểm b khoản 1 Điều này;
c) Phần diện tích còn lại sau khi giao đất, cho thuê đất theo quy định tại điểm a và điểm b khoản này thì giao cho Cảng vụ hàng không sân bay đó quản lý.
Căn cứ nội dung trên, điều luật này trước đây thuộc về “UBND cấp tỉnh”, nay chuyển về cho cấp xã thực hiện.
Với cơ cấu tổ chức cấp xã mới hiện nay, chỉ riêng nhiệm vụ giao đất không thu tiền sử dụng đất cho đúng đối tượng, quản lý việc sử dụng đất đúng mục đích, rồi cho thuê đất thu tiền thuê đất hằng năm đúng giá thị trường, không để thất thoát đã là phức tạp và nặng nề rồi!
Đó là chưa kể đến việc làm sao kiểm soát để bảo đảm các đối tượng được thuê đất như hướng dẫn của cấp trên là "Chủ tịch UBND cấp xã xem xét, giải quyết mà không phân biệt người sử dụng đất là tổ chức hay cá nhân" ở một khu vực cực kỳ nhạy cảm đối với lĩnh vực an ninh hàng không ấy mà không để xảy ra sai sót. Bởi lẽ, Chính phủ đã ra hẳn một Nghị định riêng số 92/2015/NĐ-CP về an ninh hàng không gồm 43 Điều cùng với những quy định rất ngặt nghèo.
Đấy mới là một sự kiện mới nhất liên quan đến Nghị định 151/2025/NĐ-CP, một trong 28 Nghị định phân cấp phân quyền lần này. Xin ví dụ thêm về Nghị định số 140/2025/NĐ-CP liên quan đến quản lý Nhà nước trong lĩnh vực xây dựng. Tại Điều 12 quy định về “Nhiệm vụ, thẩm quyền liên quan đến quản lý nhà chung cư” gồm 14 khoản đã có đến 10 khoản được giao trực tiếp cho UBND cấp xã thực hiện, còn 4 khoản thì cấp xã cũng sẽ thực hiện nếu được cấp tỉnh ủy quyền.
Ngẫm lại những bài học thực tiễn trong nhiều năm qua cho thấy, có những quyền hạn và trách nhiệm trong điều luật này đã khiến nhiều cấp huyện, cấp tỉnh trước đây cũng lúng túng như một căn bệnh mãn tính thì nay đã phân về cấp xã, như trách nhiệm trong việc triển khai dự án cải tạo, xây dựng lại nhà chung cư; trách nhiệm phối hợp tổ chức rà soát, kiểm định, đánh giá chất lượng nhà chung cư; trách nhiệm chủ trì tổ chức di dời khẩn cấp chủ sở hữu, người sử dụng nhà chung cư...
Quả là không sai khi Bộ trưởng Bộ Nội vụ Phạm Thị Thanh Trà nhận xét trên diễn đàn Quốc hội rằng “Nhiệm vụ của cấp xã mới hiện nay rất nặng!”.
Nhiều cơ hội tháo gỡ những ách tắc lâu năm
Một trong những thành công nhất, hiệu quả nhất của cuộc cải cách lịch sử, thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp lần này, đó là trong nhiều điều luật đã bỏ được cụm từ “UBND cấp có thẩm quyền” rất chung chung, không có địa chỉ, không người chịu trách nhiệm.
Chẳng hạn, tại khoản 2 Điều 91 về Nguyên tắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất của Luật Đất đai quy định như sau: “Việc bồi thường về đất được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi, trường hợp không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi do UBND cấp có thẩm quyền quyết định tại thời điểm phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư. Trường hợp người có đất thu hồi được bồi thường bằng đất, bằng nhà ở mà có nhu cầu được bồi thường bằng tiền thì được bồi thường bằng tiền theo nguyện vọng đã đăng ký khi lập phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư”.
Nay, trách nhiệm của “UBND cấp có thẩm quyền” trong điều luật này kể từ ngày 01/7/2025 được chuyển giao đích danh cho Chủ tịch UBND cấp xã. Tiếp nữa, tất cả các trường hợp cụ thể trong điều luật này, như "trường hợp không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi" hoặc “trường hợp người có đất thu hồi được bồi thường bằng đất, bằng nhà ở mà có nhu cầu được bồi thường bằng tiền” thì kể từ ngày 01/7/2025 cũng được chuyển giao đích danh cho Chủ tịch UBND cấp xã.
Chính vì bỏ được cụm từ “UBND cấp có thẩm quyền” rất chung chung, không có địa chỉ, không người chịu trách nhiệm ấy mà nhiều vụ việc khiếu kiện kéo dài ở địa phương nay có cơ hội giải quyết trong thời gian ngắn.
Xin nêu một ví dụ mới đây nhất xảy ra tại huyện Nga Sơn (Thanh Hóa). Câu chuyện được tóm tắt như sau: Năm 2009, có 3 hộ dân trúng đấu giá quyền sử dụng đất (mỗi hộ 100 m2) và đã được UBND huyện cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất trên mảnh đất này.
Đến năm 2021, UBND thị trấn Nga Sơn làm chủ đầu tư xây dựng khu dân cư tại khu vực này. Do dự án quy hoạch phần đường trùng lên diện tích đất của 3 hộ dân nên chính quyền thỏa thuận thu hồi, sau đó bố trí đất tái định cư nơi khác cho các hộ và được đồng ý.
Cả 3 hộ thực hiện bàn giao đất, song chính quyền khi đó không thực hiện quy trình thu hồi đất, bồi thường và giải phóng mặt bằng theo quy định. Sổ đỏ các hộ dân vẫn cất giữ. Nay khi dự án khu dân cư mới cơ bản đã hoàn thành, nhiều gia đình đã chuyển đến sinh sống, các gia đình nhiều lần gửi đơn kiến nghị song không nhận được đất tái định cư như cam kết. Vậy là các hộ dân đã xây hai bức tường trên đất nhà mình nhưng lại ngăn lối vào của khu dân cư mới để gây sức ép...
Nay, nếu chiếu hệ thống pháp lý về phân cấp, phân quyền cho chính quyền địa phương 2 cấp mới đây sẽ dễ dàng nhận thấy rằng, sự việc dây dưa suốt 4 năm của 3 hộ gia đình trên đây có thể chỉ cần giải quyết trong một cuộc họp của cấp chính quyền xã mới cùng các hộ dân liên quan.
Lời kết
Nêu ra những câu chuyện từ thực tiễn trên đây với mong muốn minh chứng rằng, cuộc cải cách lịch sử, thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp lần này trước mắt sẽ gặp nhiều khó khăn nhưng cũng đang mở ra những cơ hội phát triển tích cực, đặc biệt là ở cấp xã, cấp gần dân nhất.
Mặc dù Bộ Nội vụ đã khuyến khích các địa phương có thể bố trí không chỉ Giám đốc sở, Tỉnh ủy viên hay Thành ủy viên, thậm chí tại các địa bàn quan trọng còn có thể bố trí Ủy viên ban Thường vụ cấp tỉnh hiện nay làm người đứng đầu cấp ủy của địa phương... nhưng có lẽ vẫn chưa đủ mà còn phải có sự liên kết chặt chẽ, khoa học, toàn tâm toàn lực của các cấp chính quyền, các ngành chuyên môn trong nỗ lực hỗ trợ cho 3.321 UBND cấp xã đang còn rất non trẻ trong cuộc cách mạng lịch sử này.
