Với nền tảng hợp tác chính trị tốt đẹp và tiềm năng tăng trưởng lớn, thương mại biên giới Việt Nam - Campuchia đang đứng trước cơ hội bứt phá. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả dòng chảy thương mại và giảm chi phí lưu thông, việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách đóng vai trò then chốt, quyết định tới mức độ thuận lợi hóa thương mại giữa hai quốc gia. 
Hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện cho giao thương biên giới
Thương mại biên giới Việt Nam - Campuchia từ lâu đã trở thành một trong những trụ cột quan trọng của hợp tác kinh tế song phương. Tuyến biên giới dài hơn 1.130 km với 40 cặp cửa khẩu, lối mở đang hoạt động đã hình thành không gian giao thương năng động, kết nối hàng hóa, dịch vụ, cư dân và doanh nghiệp hai nước. Tăng trưởng kim ngạch trong một thập kỷ qua thể hiện rõ tiềm năng: Từ 3,3 tỷ USD năm 2014 lên 10,1 tỷ USD năm 2024; riêng thương mại biên giới đạt hơn 7,26 tỷ USD, duy trì mức tăng hai con số trong năm 2025.
Để phù hợp với sự phát triển này, Việt Nam - Campuchia đã xây dựng hệ thống văn kiện hợp tác song phương phong phú bậc nhất trong quan hệ thương mại của Việt Nam. Từ Hiệp định Thương mại, Hiệp định Thương mại biên giới, Hiệp định Vận tải đường bộ - đường thủy, Hiệp định Quá cảnh hàng hóa, Thỏa thuận chống buôn lậu - gian lận thương mại, Hiệp định miễn thị thực cho người mang hộ chiếu phổ thông, cho tới Bản Thỏa thuận thúc đẩy thương mại song phương giai đoạn 2025 - 2026… Tất cả tạo thành nền tảng pháp lý rộng, ổn định, minh bạch, giúp doanh nghiệp giảm chi phí giao dịch và tạo sự yên tâm khi mở rộng hoạt động.
Bên cạnh các hiệp định song phương, hai nước còn cùng tham gia ATIGA, RCEP, cơ chế Một cửa ASEAN và nhiều FTA khu vực khác. Việc áp dụng quy tắc xuất xứ, tự chứng nhận xuất xứ theo ATIGA, hay triển khai hệ thống CO điện tử qua EcoSys đã giúp doanh nghiệp rút ngắn thời gian thủ tục, giảm đáng kể giấy tờ và nâng cao hiệu quả thông quan.
Cùng với đó, trong nước, hệ thống pháp luật chuyên ngành liên quan tới thương mại biên giới liên tục được sửa đổi, hoàn thiện theo hướng cởi mở, phân cấp mạnh hơn cho địa phương. Nghị định số 146/2025/NĐ-CP đã mở rộng quyền cấp CO cho UBND cấp tỉnh, giúp doanh nghiệp tại các khu vực biên giới không còn phải phụ thuộc hoàn toàn vào cơ quan trung ương, góp phần rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ và giảm chi phí tuân thủ.
Nhờ sự đồng bộ đó, hoạt động giao thương qua cửa khẩu, chợ biên giới, trung tâm logistics và hạ tầng hỗ trợ đang từng bước phát triển. Các chương trình xúc tiến thương mại quốc gia và chương trình thương hiệu quốc gia tiếp tục đóng vai trò hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam thâm nhập sâu rộng hơn vào thị trường Campuchia.
Tuy nhiên, dù hành lang pháp lý tương đối rộng mở, việc triển khai vẫn tồn tại nhiều bất cập. Một số cam kết quốc tế, thỏa thuận song phương chưa được nội luật hóa kịp thời; một số thủ tục vẫn còn chồng chéo; kết nối dữ liệu, kiểm tra chuyên ngành và phối hợp giữa cơ quan hai nước còn hạn chế. Hạ tầng cửa khẩu, chợ biên giới, kho ngoại quan, kho lạnh vẫn chưa đồng bộ, khiến chi phí logistics còn cao và hàng hóa phải mất nhiều thời gian thông quan.
Hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng hiện đại, đồng bộ, lấy doanh nghiệp làm trung tâm
Trước tiềm năng tăng trưởng lớn và yêu cầu cạnh tranh ngày càng cao, Vụ Pháp chế (Bộ Công Thương) nhấn mạnh sự cần thiết phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách theo tám nhóm trọng tâm nhằm tạo thuận lợi thực chất cho thương mại biên giới.
Trước hết, việc nội luật hóa và cụ thể hóa các hiệp định song phương cần được ưu tiên hàng đầu. Điều này bao gồm việc ban hành đầy đủ nghị định, thông tư, hướng dẫn và biểu thuế ưu đãi đặc biệt để doanh nghiệp có thể áp dụng trực tiếp, không gặp trở ngại về thủ tục.
Thứ hai, cần xây dựng cơ chế điều phối thống nhất trong triển khai các thỏa thuận song phương, phát huy vai trò của ủy ban hỗn hợp, tổ công tác liên ngành và các cơ chế hợp tác biên giới để xử lý kịp thời các vướng mắc phát sinh tại cửa khẩu.
Thứ ba, thông tin về quy định pháp lý, ưu đãi thuế quan, cam kết thương mại cần được phổ biến rộng rãi tới doanh nghiệp và thương nhân biên giới. Điều này giúp phát huy đúng các ưu đãi, đồng thời hạn chế rủi ro do thiếu hiểu biết hoặc áp dụng sai chính sách.
Thứ tư, chính sách cần khuyến khích mạnh hơn giao thương chính ngạch, mở rộng danh mục hàng hóa được hưởng ưu đãi thuế quan và giảm phụ thuộc vào thương mại tiểu ngạch - vốn tồn tại nhiều rủi ro về chất lượng, thuế và kiểm soát thị trường.
Nhóm giải pháp tiếp theo liên quan trực tiếp đến thủ tục hải quan, chứng nhận xuất xứ, kiểm dịch và kiểm tra chuyên ngành. Việc đơn giản hóa, hài hòa hóa thủ tục, triển khai mô hình “cửa khẩu thông minh”, “một lần dừng - một lần kiểm tra” tại các cặp cửa khẩu lớn sẽ giúp tăng năng lực thông quan, giảm chi phí và thời gian chờ đợi cho doanh nghiệp.
Song song với đó, cần tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động xúc tiến thương mại, đặc biệt là cơ chế mời doanh nghiệp Campuchia sang Việt Nam tham gia hội chợ, kết nối giao thương; đồng thời hỗ trợ chi phí gian hàng, phiên dịch, tư vấn pháp lý để tăng hiệu quả hợp tác.
Một nội dung quan trọng được nhấn mạnh là phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới. Khi Campuchia đã ban hành Luật Thương mại điện tử, đây là thời điểm để doanh nghiệp Việt Nam đẩy mạnh bán hàng qua nền tảng số, mạng xã hội và sàn thương mại điện tử, kết hợp với hệ thống kho ngoại quan, logistics hiện đại để mở rộng thị phần.
Cuối cùng, việc hỗ trợ cư dân và thương nhân biên giới nâng cao hiểu biết pháp luật, tham gia mô hình hợp tác xã, tổ hợp tác thương mại là giải pháp giúp họ tiếp cận tốt hơn các ưu đãi, hạn chế rủi ro và tạo nền tảng bền vững cho giao thương.
