Trước yêu cầu tháo gỡ vướng mắc trong phân loại đô thị, lập và phê duyệt quy hoạch, thủ tục đầu tư xây dựng, Bộ Xây dựng đề xuất sửa 2 luật và ban hành nghị quyết mới, tạo hành lang pháp lý đồng bộ, thuận lợi cho phát triển đô thị và thu hút đầu tư. 
Chiều 9/9, Bộ trưởng Trần Hồng Minh chủ trì cuộc họp với lãnh đạo các đơn vị chuyên môn thảo luận về dự thảo Luật Xây dựng, Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn và Nghị quyết của UBTVQH về phân loại đô thị.
Trong bối cảnh cả nước đã chuyển đổi sang mô hình hoạt động chính quyền địa phương 2 cấp, Bộ Xây dựng tổ chức cuộc họp với sự tham dự của lãnh đạo các đơn vị chuyên môn, tập trung thảo luận việc sửa đổi, bổ sung Luật Xây dựng, Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn và dự thảo Nghị quyết của UBTVQH về phân loại đô thị.
Phát biểu chỉ đạo tại cuộc họp, Bộ trưởng Trần Hồng Minh nhấn mạnh, quá trình rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật phải giải quyết được các vướng mắc thực tiễn, đồng thời bảo đảm sự đồng bộ với quy hoạch quốc gia, quy hoạch tỉnh, cũng như các quy hoạch ngành và vùng.
Đơn giản hóa hệ thống phân loại đô thị
Về dự thảo Nghị quyết về phân loại đô thị của UBTVQH, ông Trần Quốc Thái – Cục trưởng Cục Phát triển đô thị cho biết, xuất phát từ thực tế tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, sau khi sáp nhập, cả nước còn 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Ở nhiều địa phương không còn đơn vị hành chính là thành phố, thị xã, thị trấn như trước, mà các thành phố, thị xã chuyển thành phường, còn các thị trấn nhập với cấp xã trở thành xã. Thực tế này đã ảnh hưởng nhất định đến cách thức tổ chức và quản lý đô thị, do đó đòi hỏi phải có sự điều chỉnh kịp thời và phù hợp.
Qua một thời gian thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, có hai vấn đề lớn nhất thường xuyên được các địa phương đặt câu hỏi: Thứ nhất, còn khái niệm “đô thị” nữa hay không? Thứ hai, nếu vẫn còn thì dựa trên những tiêu chí, tiêu chuẩn nào để tổ chức và phát triển đô thị?
Theo ông Trần Quốc Thái, hệ thống đô thị đã được xác định rõ trong Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn: đô thị là nơi tập trung đông người với mật độ cao, chủ yếu hoạt động phi nông nghiệp, là khu vực có đặc trưng, đặc thù riêng. Vì vậy, mặc dù thay đổi về cách thức quản lý hành chính, song thực thể đô thị và không gian đô thị vẫn tồn tại. Do đó, cần quan niệm lại cho đúng và có cơ chế phù hợp để tiếp tục duy trì, phát triển.
Về hệ thống tiêu chí, hiện nay các tiêu chí là cơ sở để địa phương nhận diện hệ thống đô thị, đồng thời căn cứ vào đó để rà soát, điều chỉnh lại hệ thống quy hoạch cũng như định hướng phát triển đô thị trên cơ sở tích hợp.
Theo thống kê, hệ thống đô thị trên cả nước sau khi sắp xếp còn 6 thành phố trực thuộc Trung ương, gồm 2 đô thị đặc biệt (Hà Nội và TP Hồ Chí Minh) và 4 đô thị loại I (Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ và Huế). Qua rà soát, hệ thống đô thị này không bị ảnh hưởng khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, vì vậy đề xuất giữ nguyên hệ thống đô thị ở cấp này.
Đối với đô thị thuộc tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, hiện đang hình thành các cụm đô thị. Về mặt quản lý hành chính gọi là cấp phường, nhưng trên thực tế, các không gian tập trung đông người này vẫn tồn tại, có quy hoạch đô thị hiện hữu, có đầy đủ thực thể đô thị và các hoạt động kinh tế - xã hội vẫn diễn ra hằng ngày.
Trên cơ sở đó, dự thảo Nghị quyết đề xuất điều chỉnh lại hệ thống đô thị thuộc tỉnh, rút từ 5 loại trước đây (loại I, II, III, IV, V) xuống còn 3 loại trong một tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, gồm: (i) khu vực nông thôn mới hình thành đô thị được xếp tương đương loại IV; (ii) các khu vực trước đây là thị xã phát triển lên thành phố được xếp tương đương loại III; (iii) các thành phố trước đây là trung tâm lớn của tỉnh, trung tâm hành chính và các quận trước đây được xếp tương đương loại II.
Như vậy, so sánh với quy định hiện hành (gồm các loại đô thị: loại đặc biệt, loại I trực thuộc Trung ương, loại I trực thuộc tỉnh, loại II, loại III, loại IV và loại V), dự thảo Nghị quyết đã đề xuất hệ thống phân loại đơn giản hơn. Cụ thể, trong phạm vi một tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương chỉ còn 3 loại: loại II (cao nhất), loại III và loại IV.
Trong đó, đô thị loại IV tương đương với dân số khoảng 20 nghìn người trở lên, mật độ dân số trên 500 người/km²; đô thị loại III tương đương với dân số từ 100 nghìn người trở lên, mật độ dân số khoảng 1.200 người/km²; còn đô thị loại II tương đương với dân số từ 300 nghìn người trở lên. Với cách tiếp cận này, chúng ta vẫn tiếp tục phát huy được kết quả phát triển đô thị đã đạt được trong nhiều năm qua.
Đồng thời, các tiêu chuẩn, tiêu chí phân loại đô thị không áp dụng đồng bộ từ Bắc vào Nam mà có sự điều chỉnh theo vùng miền, để bảo đảm công bằng giữa 6 vùng kinh tế. Theo đó, khu vực Đồng bằng sông Hồng và Đông Nam Bộ được coi là tiêu chuẩn gốc; đối với khu vực Trung du và miền núi phía Bắc sẽ được giảm tỷ lệ; khu vực Đồng bằng sông Cửu Long cũng có sự điều chỉnh giảm về mật độ và quy mô dân số.
Đối với các đô thị có điều kiện đặc thù, dự thảo cũng quy định những tiêu chuẩn riêng, chẳng hạn các khu vực trọng yếu về an ninh - quốc phòng, có đường biên giới quốc gia, hay khu vực trọng yếu về an ninh năng lượng quốc gia. Những khu vực này được xem xét áp dụng điều kiện đặc thù, bởi do yêu cầu nhiệm vụ đặc thù mà tốc độ và mức độ phát triển không thể như các đô thị thông thường.
Làm rõ mối quan hệ giữa các quy hoạch
Bà Trần Thu Hằng – Vụ trưởng Vụ Quy hoạch Kiến trúc cho biết, trong bối cảnh đang tiến hành sửa đổi tổng thể các luật về đất đai, xây dựng, thì Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn cũng cần phải điều chỉnh một số điều khoản để làm rõ mối quan hệ giữa quy hoạch đô thị và nông thôn với các quy hoạch ngành quốc gia; quy hoạch sử dụng đất; cũng như các quy hoạch kỹ thuật, quy hoạch chuyên ngành có liên quan.
Theo bà Trần Thu Hằng, nội dung liên quan đến mối quan hệ giữa các loại quy hoạch đã được đặt ra trong quá trình phối hợp với các bộ, ngành, đặc biệt là khi tham gia cùng Bộ Tài chính. Kết quả là chúng ta đã giữ được 6 quy hoạch ngành quan trọng trong lĩnh vực xây dựng và giao thông vận tải, bao gồm 5 quy hoạch phương thức vận tải và quy hoạch đô thị - nông thôn quốc gia. Đây là những căn cứ đầu vào quan trọng trong hệ thống các mối quan hệ giữa các quy hoạch liên quan, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất.
Đối với Luật Đất đai, trong dự thảo Luật trình Quốc hội không còn lập quy hoạch sử dụng đất cấp xã mà thay vào đó sử dụng quy hoạch nông thôn cấp xã. Đây chính là quy hoạch phát triển gắn với vấn đề sử dụng đất cũng như kế hoạch sử dụng đất, nhằm bảo đảm tính tương thích và đồng bộ trong hệ thống quy hoạch.
Trong quá trình thực hiện mô hình chính quyền 3 cấp hay 2 cấp, nhiều loại quy hoạch chung cấp huyện, thị xã, thị trấn sẽ không còn tồn tại. Khi đối tượng lập quy hoạch thay đổi, cần phải làm rõ cơ quan, đơn vị có trách nhiệm lập quy hoạch. Vì vậy, trong dự thảo Luật lần này đã điều chỉnh, bổ sung 25 điều liên quan đến 3 nhóm nội dung lớn:
(i) Làm rõ khái niệm đô thị với các yếu tố về tính chất, vị trí, vai trò, phạm vi không gian lãnh thổ được xác lập trên cơ sở các tiêu chí về dân số, mật độ dân số, điều kiện và trình độ hạ tầng kỹ thuật, bảo đảm khả năng định cư cho người dân một cách đồng bộ.
(ii) Làm rõ hơn vấn đề phân loại đô thị, định vị hệ thống đô thị, xác lập không gian đô thị khi không còn các đơn vị hành chính như thành phố, thị xã, thị trấn. Khi đó, không gian đô thị được định vị dựa trên những tiêu chí cơ bản nhất, làm căn cứ để các địa phương xác lập phạm vi không gian quy hoạch.
(iii) Về cấp độ quy hoạch, nhằm đơn giản hóa quy trình lập quy hoạch: trước đây được thực hiện ở 3 cấp độ (quy hoạch chung, quy hoạch phân khu và quy hoạch chi tiết). Qua thực tiễn triển khai, trong bối cảnh chuyển đổi số và có nhiều dữ liệu tổng hợp, dự thảo Luật quy định chỉ các thành phố trực thuộc Trung ương mới lập đủ 3 cấp độ. Đối với các không gian đô thị còn lại và các khu chức năng thì chỉ lập 2 cấp độ (quy hoạch chung và quy hoạch chi tiết). Cách làm này phù hợp với xu hướng đơn giản hóa, giảm bớt thủ tục, đồng thời giúp các địa phương thuận lợi hơn trong thu hút đầu tư.
Bên cạnh đó, dự thảo Luật cũng điều chỉnh về thẩm quyền phê duyệt quy hoạch. Trước đây, cấp huyện (thành phố, thị xã) được giao thẩm quyền, nhưng khi không còn đơn vị hành chính cấp huyện, thẩm quyền này được điều chuyển: khoảng 30% lên cấp tỉnh, 70% thuộc về cấp xã. Tuy nhiên, qua thực tiễn tại nhiều địa phương cho thấy, việc phân cấp như vậy khó bảo đảm chất lượng, bởi ở cấp xã thông thường chỉ có khoảng 4 chuyên viên phải gánh khối lượng công việc lớn về quy hoạch.
Do đó, dự thảo Luật lần này mở ra cơ chế để UBND cấp tỉnh, căn cứ năng lực thực tế của cấp xã, có thể phân cấp, ủy quyền hoặc trực tiếp phê duyệt các quy hoạch phân khu, quy hoạch chi tiết trên địa bàn. Đây được xem là nội dung tháo gỡ khó khăn trong giai đoạn năng lực của cấp xã, phường còn hạn chế. Khi năng lực hoặc bố trí nhân sự được tăng cường, địa phương có thể tiếp tục phân cấp cho cấp xã, phường thực hiện.
Vấn đề chuyển tiếp quy hoạch cũng được nhấn mạnh. Hiện nay, cả nước có 902 đô thị thì 100% đã có quy hoạch chung. Tuy nhiên, khi không gian và phạm vi lập quy hoạch thay đổi, thẩm quyền lập và phê duyệt cũng thay đổi, việc điều chỉnh đồng loạt có thể ảnh hưởng đến thu hút đầu tư.
Vì vậy, dự thảo Luật quy định rõ việc kế thừa và chuyển tiếp các quy hoạch đã được phê duyệt. Khi đến thời điểm phù hợp, căn cứ đầy đủ pháp lý, đồng thời gắn với quy hoạch tỉnh và các quy hoạch chuyên ngành, đặc biệt là giao thông vận tải, sẽ hoàn chỉnh các quy hoạch liên quan đến đô thị như: quy hoạch khu kinh tế, quy hoạch khu du lịch, quy hoạch khu chức năng khác cũng như quy hoạch chung cấp xã. Điều này nhằm bảo đảm sự tương thích, đồng bộ và thống nhất với quy hoạch cấp trên.
Phân loại dự án theo loại hình đầu tư
Về dự thảo Luật Xây dựng (thay thế Luật năm 2014), ông Lê Quyết Tiến - Cục trưởng Cục Kinh tế và Quản lý đầu tư cho biết, dự thảo Luật gồm 97 điều, tập trung sửa đổi, hoàn thiện các nội dung trọng tâm như: phân loại dự án; hình thức quản lý dự án; lập và thẩm định Báo cáo nghiên cứu khả thi; cấp giấy phép xây dựng; quản lý chi phí đầu tư; và quản lý hợp đồng xây dựng.
Về phân loại dự án, dự thảo Luật phân theo hình thức đầu tư gồm ba nhóm: đầu tư công; đầu tư theo phương thức đối tác công- tư (PPP); và đầu tư kinh doanh, nhằm bảo đảm tính thống nhất giữa Luật Xây dựng và các luật chuyên ngành như: Luật Đầu tư công, Luật PPP và Luật Đầu tư.
Về hình thức quản lý dự án, dự thảo Luật quy định 2 mô hình chính: Ban quản lý đầu tư xây dựng (thay thế các ban chuyên ngành) và chủ đầu tư trực tiếp tổ chức quản lý. Chủ đầu tư có thể thành lập ban riêng hoặc thuê tư vấn thực hiện, cách làm này giúp tinh gọn bộ máy và phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Về lập và thẩm định Báo cáo nghiên cứu khả thi, dự thảo Luật cho phép linh hoạt: không bắt buộc lập hồ sơ thiết kế cơ sở mà có thể áp dụng thiết kế kỹ thuật tổng thể (FEED) hoặc thiết kế kỹ thuật thay thế, gộp bước thiết kế vào quá trình lập dự án để rút ngắn thời gian và phù hợp thông lệ quốc tế.
Về thẩm định, dự thảo Luật quy định cụ thể theo loại hình đầu tư: cơ quan chuyên môn chỉ kiểm soát các yếu tố như an toàn xây dựng, PCCC, tuân thủ quy chuẩn, tiêu chuẩn, và phù hợp quy hoạch. Các nội dung còn lại như: tính phù hợp với chủ trương đầu tư, năng lực tổ chức, môi trường được giao cho người quyết định đầu tư hoặc chủ đầu tư chịu trách nhiệm.
Về thiết kế xây dựng, dự thảo Luật cho phép cơ chế linh hoạt, không bắt buộc phải thẩm định thiết kế triển khai sau thiết kế cơ sở. Cơ quan chuyên môn chỉ kiểm soát một lần duy nhất; phần còn lại được giao cho chủ đầu tư, đồng thời nâng cao vai trò của tư vấn thiết kế và thẩm tra trong chuyên môn (an toàn chịu lực, PCCC, tuân thủ quy chuẩn…) có trách nhiệm cao hơn.
Về cấp giấy phép xây dựng, dự thảo Luật quy định: dự án đầu tư công, PPP, hoặc kinh doanh quy mô lớn (có Báo cáo nghiên cứu khả thi được thẩm định) được miễn giấy phép xây dựng. Các công trình còn lại sẽ cấp phép theo hình thức số hóa toàn bộ thủ tục, tối đa trong 7 ngày (quy trình đơn giản, hồ sơ phù hợp quy hoạch, mức độ kiểm soát gọn nhẹ hơn, đồng thời tăng trách nhiệm của tư vấn thiết kế).
Về quản lý chi phí đầu tư xây dựng, dự thảo Luật hoàn thiện nội dung phù hợp với hình thức đầu tư, cho phép phân chia dự án thành phần; xác định sơ bộ tổng mức đầu tư và cơ chế điều chỉnh khi cần; công cụ như định mức, đơn giá được quy định rõ ràng, phù hợp thực tiễn và thông lệ quốc tế.
Về hợp đồng xây dựng, dự thảo được sửa đổi để đảm bảo tương thích với Luật Đấu thầu: chủ đầu tư được quyền điều chỉnh hợp đồng khi cần; quy định rõ các trường hợp bất khả kháng hoặc thay đổi cơ bản; chú trọng bảo đảm thực thi nghĩa vụ, đặc biệt trong các dự án tư nhân.
Kết luận cuộc họp, Bộ trưởng Trần Hồng Minh khẳng định, việc sửa đổi Luật Xây dựng, Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn và đề nghị thông qua Nghị quyết của UBTVQH về phân loại đô thị là bước đi quan trọng, nhằm hoàn thiện khung pháp luật phù hợp mô hình chính quyền 2 cấp, tạo hành lang pháp lý đồng bộ, thuận lợi cho phát triển đô thị xanh, đô thị thông minh và thu hút đầu tư.
Bộ trưởng Trần Hồng Minh yêu cầu các đơn vị tiếp tục làm rõ cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn; cụ thể hóa tiêu chí phân loại; tăng cường phân quyền nhưng bảo đảm chất lượng thẩm định; đồng thời bảo đảm sự đồng bộ với các luật liên quan như: Luật Đất đai, Luật Đấu thầu và Luật Đầu tư công.
