Ý kiến đại biểu đề nghị hoàn thiện các điều kiện áp dụng cơ chế đặc thù, vừa khơi thông nguồn lực cho phát triển, vừa ngăn ngừa việc lợi dụng chính sách để tham nhũng, trục lợi hoặc né tránh trách nhiệm. 
Chiều 7/8, tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận tại Hội trường về Dự án Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.
Các đại biểu Quốc hội thống nhất về sự cần thiết ban hành Nghị quyết, nhất là trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu có 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 và thúc đẩy doanh nghiệp trong nước vươn tầm khu vực, thế giới.
Bổ sung cơ chế thẩm định độc lập
Góp ý về trách nhiệm của người đứng đầu tại khoản 2 Điều 13, đại biểu Hoàng Quốc Khánh - Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lai Châu, thống nhất với quy định giao người đứng đầu bộ, ngành, địa phương chịu trách nhiệm toàn diện trong việc đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và các hoạt động đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Để bảo đảm tính thực tiễn, đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế cho phép người đứng đầu yêu cầu cơ quan chuyên môn hoặc tổ chức tư vấn, giám định độc lập thực hiện thẩm định, đánh giá, làm căn cứ quyết định.
Theo đại biểu Hoàng Quốc Khánh, các nội dung về quốc phòng, an ninh hoặc khoa học, công nghệ đòi hỏi kiến thức chuyên sâu, trong khi người đứng đầu không thể là chuyên gia trong mọi lĩnh vực. Kết quả thẩm định độc lập sẽ tạo cơ sở khoa học và pháp lý vững chắc, giúp quyết định hành chính chính xác hơn.
Cơ chế này không làm giảm trách nhiệm cuối cùng của người đứng đầu, nhưng góp phần hạn chế tâm lý e ngại, né tránh trách nhiệm trong quá trình triển khai Nghị quyết.
Đối với khoản 4 Điều 13 về công tác khen thưởng và xử lý vi phạm, đại biểu Hoàng Quốc Khánh cho rằng, quy định hiện mới tập trung vào “cán bộ, công chức” nên chưa bao quát đầy đủ các chủ thể tham gia thực hiện Nghị quyết, như viên chức, ban quản lý dự án, cơ quan tố tụng và các tổ chức liên quan.
Nếu chỉ giới hạn ở cán bộ, công chức, quy định có thể tạo khoảng trống trong phòng ngừa, xử lý hành vi tham nhũng, tiêu cực và trục lợi. Vì vậy, đại biểu đề nghị xử lý nghiêm hành vi tham nhũng, tiêu cực, trục lợi và vi phạm pháp luật của mọi cơ quan, tổ chức, người có thẩm quyền và cá nhân có liên quan.
Làm rõ tiêu chí loại trừ trách nhiệm hình sự
Đại biểu Sùng A Lềnh - Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lào Cai, đề nghị bổ sung nguyên tắc công khai, minh bạch và quy định rõ trách nhiệm giải trình của cơ quan, người có thẩm quyền trong quá trình áp dụng Nghị quyết.
Theo đại biểu, Nghị quyết có nhiều cơ chế đặc thù nên việc công khai là yêu cầu bắt buộc, nhằm bảo đảm chính sách được áp dụng đúng đối tượng, đúng mục đích; hạn chế tình trạng lạm dụng hoặc áp dụng tùy tiện để “hợp thức hóa” hành vi vi phạm pháp luật; đồng thời củng cố niềm tin của xã hội đối với quá trình thực thi chính sách.
Góp ý về khoản 1 Điều 6 liên quan đến việc loại trừ trách nhiệm hình sự khi người thực hiện đã áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa, đại biểu Sùng A Lềnh cho rằng, dự thảo mới dừng ở nguyên tắc, chưa có tiêu chí nhận diện hoặc căn cứ đánh giá cụ thể.
Hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số luôn tiềm ẩn những rủi ro khách quan không thể loại bỏ hoàn toàn. Vì vậy, cơ quan soạn thảo cần bổ sung hoặc giao cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn chi tiết các tiêu chí đánh giá khoa học, qua đó phân biệt rõ rủi ro phát sinh trong quá trình nghiên cứu, thử nghiệm với hành vi vi phạm pháp luật do chủ quan hoặc thiếu trách nhiệm.
Theo đại biểu, quy định rõ tiêu chí sẽ tạo cơ sở pháp lý để khuyến khích, bảo vệ tổ chức, cá nhân có tinh thần “dám nghĩ, dám làm” vì lợi ích chung; đồng thời bảo đảm cách hiểu và áp dụng pháp luật thống nhất giữa các cơ quan thực thi.
Trong khi đó, đại biểu Nguyễn Minh Tâm - Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Quảng Trị, lưu ý nội dung về trách nhiệm hình sự đối với rủi ro trong ứng dụng khoa học, công nghệ đã được quy định tại Điều 25 Bộ luật Hình sự.
Theo quy định này, người tuân thủ đúng quy trình, quy phạm, đã áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa nhưng thiệt hại vẫn xảy ra thì thuộc trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự. Đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo cân nhắc kỹ tính cấp thiết và sự phù hợp của việc tiếp tục đưa nội dung này vào Nghị quyết, tránh trùng lặp với pháp luật hiện hành.
Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm - Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng, đồng tình với quy định tại Điều 6. Theo đại biểu, pháp luật hình sự hiện hành đã thừa nhận rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới khi người thực hiện tuân thủ yêu cầu pháp luật và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa. Việc dự thảo mở rộng cách tiếp cận đối với đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là phù hợp với yêu cầu phát triển hiện nay.
Đề cập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với sản phẩm, dịch vụ công nghệ số, đại biểu cho rằng, thử nghiệm luôn có khả năng không đạt kết quả như kỳ vọng, thậm chí phát sinh thiệt hại dù người thực hiện đã tuân thủ phương án và có biện pháp phòng ngừa.
“Không nên để xảy ra tình trạng khi quyết định thì được khuyến khích thử nghiệm, nhưng nếu thử nghiệm không thành công lại dùng chính kết quả thất bại đó để truy ngược trách nhiệm của người quyết định”, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm nhấn mạnh, đồng thời đề nghị làm rõ ngay trong Nghị quyết ba nhóm tiêu chí: Thứ nhất, về động cơ và mục đích, chỉ xem xét cơ chế loại trừ khi hành vi nhằm phục vụ lợi ích chung, không tham nhũng, không vụ lợi và không vì lợi ích nhóm; Thứ hai, về quá trình ra quyết định, cần xem xét người thực hiện có quyết định đúng thẩm quyền; thu thập thông tin cần thiết; tham khảo ý kiến chuyên môn trong trường hợp cần thiết; nhận diện, đánh giá rủi ro và áp dụng biện pháp phòng ngừa hợp lý hay không; Thứ ba, về thời điểm đánh giá, việc xác định lỗi phải căn cứ chủ yếu vào thông tin, điều kiện và khả năng nhận thức tại thời điểm ra quyết định, không chỉ nhìn vào hậu quả xảy ra sau đó.
Khắc phục hậu quả phải có điều kiện và tiến độ cụ thể
Góp ý về cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả tại Điều 7 và Điều 9, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm cho rằng, xử lý các vụ án kinh tế không chỉ nhằm xác định trách nhiệm pháp lý mà còn phải hướng tới thu hồi tối đa tài sản và đưa các nguồn lực đang đình trệ trở lại nền kinh tế.
Từ thực tiễn áp dụng chính sách đặc thù để xử lý các dự án tồn đọng, đại biểu đề nghị xây dựng cơ chế khắc phục hậu quả có điều kiện, có tiến độ và có kiểm soát.
Theo đó, thời hạn hai năm phải được xác định là thời hạn tối đa, không áp dụng mặc nhiên đối với mọi trường hợp. Trước khi được áp dụng cơ chế đặc thù, người vi phạm phải có phương án khắc phục cụ thể, cam kết rõ số tiền hoặc tài sản sẽ khắc phục, nguồn lực thực hiện, các mốc tiến độ và trách nhiệm của từng chủ thể.
Đại biểu cũng đề nghị thiết lập cơ chế kiểm tra định kỳ sau 6 tháng hoặc 12 tháng. Nếu người vi phạm không thực hiện đúng tiến độ cam kết mà không có lý do chính đáng, cơ quan có thẩm quyền được chấm dứt ngay cơ chế đặc thù, không phải chờ hết thời hạn hai năm.
Các trường hợp không được áp dụng hoặc phải chấm dứt ngay cơ chế đặc thù cũng cần được quy định cụ thể, nhất là khi phát hiện hành vi tham nhũng hoặc tẩu tán tài sản.
Góp ý về Điều 5, đại biểu Nguyễn Thanh Xuân - Đoàn đại biểu Quốc hội TP Huế, đề nghị cân nhắc quy định “không có khiếu nại, tố cáo” là điều kiện bắt buộc để được hưởng cơ chế đặc thù.
Theo đại biểu, việc có hay không có khiếu nại, tố cáo không phản ánh đúng bản chất và mức độ nguy hiểm của hành vi vi phạm. Quy định này thậm chí có thể tạo ra kẽ hở để người vi phạm tác động, ép buộc người bị hại rút đơn nhằm “hợp thức hóa” việc miễn trách nhiệm.
Đối với khoản 6 Điều 5, đại biểu đề nghị thay tiêu chí “góp phần phát hiện tội phạm khác” bằng tiêu chí: người thực hiện hành vi phải báo cáo trung thực, cung cấp đầy đủ dữ liệu, không cản trở việc xác minh và tích cực phối hợp làm rõ vụ việc.
Theo đại biểu, tiêu chí này khả thi hơn đối với những hành vi vi phạm độc lập, không có đồng phạm hoặc không liên quan đến tội phạm khác.
Bên cạnh việc tháo gỡ khó khăn cho các dự án và người vi phạm, đại biểu Nguyễn Thanh Xuân đề nghị không bỏ quên quyền lợi của người bị thiệt hại. Nghị quyết cần quy định rõ việc áp dụng cơ chế đặc thù không làm chấm dứt quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại, hoàn trả tài sản và các quyền dân sự hợp pháp khác của tổ chức, cá nhân liên quan.
Đại biểu nhấn mạnh, Nghị quyết chỉ thực sự thành công nếu vừa khơi thông điểm nghẽn, khuyến khích tinh thần “dám nghĩ, dám làm” vì lợi ích chung, vừa thiết lập được “lan can pháp lý”, mở đường cho phát triển nhưng không tạo ra cơ chế miễn trừ tùy nghi.
Chính sách có thể “khoan hồng” với những người thực tâm hành động vì lợi ích chung, nhưng không được trở thành ngoại lệ để tham nhũng, trục lợi hoặc né tránh trách nhiệm. Việc hoàn thiện Nghị quyết theo hướng này sẽ góp phần tạo lập môi trường an toàn, minh bạch cho hoạt động đầu tư, quản trị và đổi mới sáng tạo trong giai đoạn phát triển mới.
Thay mặt cơ quan soạn thảo giải trình, làm rõ một số vấn đề đại biểu Quốc hội nêu, Đại tướng Lương Tam Quang - Bộ trưởng Bộ Công an, nhấn mạnh đây là Nghị quyết đặc thù, mang tính chất thí điểm và dự kiến có hiệu lực ngay sau khi Quốc hội thông qua để giải quyết những vấn đề cấp bách của thực tiễn.
Về đề nghị mở rộng phạm vi điều chỉnh đối với tất cả hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Bộ trưởng Lương Tam Quang cho biết, Nghị quyết 04 Hội nghị Trung ương 2 khóa XIV chỉ cho phép ban hành cơ chế đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Vì vậy, dự thảo chưa áp dụng đối với các hoạt động khác trong những lĩnh vực này.
“Đây là Nghị quyết đặc thù mang tính chất thí điểm. Sau khi thi hành sẽ tổng kết, báo cáo cấp có thẩm quyền để có thể mở rộng hoặc thu hẹp phạm vi của Nghị quyết. Chúng ta đang xây dựng các bộ luật, chúng tôi sẽ nghiên cứu, tiếp thu để bổ sung trong quá trình xây dựng các bộ luật”, Bộ trưởng Lương Tam Quang nêu rõ.
Đối với đề nghị tích hợp nội dung Nghị quyết vào dự án Bộ luật Hình sự đang được xây dựng, Bộ trưởng cho biết dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) dự kiến được Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 2 vào tháng 10/2026. Do đó, việc thông qua Nghị quyết tại Kỳ họp này sẽ tạo cơ sở để chính sách có hiệu lực và được áp dụng sớm hơn trong thực tiễn. Cơ quan soạn thảo cũng đang nghiên cứu tích hợp các nội dung của Nghị quyết vào dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), bảo đảm tính thống nhất của pháp luật.
Về đề nghị mở rộng việc loại trừ trách nhiệm hình sự đối với vi phạm liên quan đến kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài, Bộ trưởng Lương Tam Quang cho biết, cơ quan chủ trì soạn thảo đang tiếp tục xây dựng hồ sơ Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý các vi phạm có liên quan và sẽ trình Quốc hội cho ý kiến sớm nhất.
