Hoàn thiện Luật Kiến trúc theo hướng giữ bản sắc, phân cấp gắn với năng lực

Chiều 06/8, các đại biểu Quốc hội làm việc tại tổ, thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc.

Làm rõ bản sắc kiến trúc, gắn bảo tồn di sản với cảnh quan

Bộ trưởng Bộ VHTT&DL Lâm Thị Phương Thanh đề nghị bảo đảm đồng bộ với Luật Di sản văn hóa; kết hợp giá trị truyền thống với phong cách hiện đại, tinh hoa kiến trúc và kỹ thuật thế giới. Trước tình trạng bê tông hóa nông thôn, Bộ trưởng kiến nghị đánh giá tác động của dự án đến cảnh quan lịch sử, tính toàn vẹn, xác thực của di sản; kiểm soát chiều cao, mật độ, khối tích để vừa kiên cố hóa, vừa giữ đặc trưng vùng miền. Bộ trưởng cũng đề xuất thi tuyển các công trình biểu tượng tại khu du lịch quốc gia.

Đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc - Đoàn TP.HCM cho rằng, việc xác định bản sắc kiến trúc địa phương phải dựa trên khảo sát thực tế, ý kiến cộng đồng, chuyên gia và tổ chức nghề nghiệp; đồng thời công khai tiêu chí, hình ảnh, phạm vi áp dụng. Không nên áp đặt một kiểu kiến trúc cho mọi công trình, trừ công trình cần bảo tồn hoặc thuộc diện quản lý đặc biệt. 

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung - Đoàn TP.HCM đề nghị không chỉ nhận diện bản sắc qua hình thái, chiều cao, mật độ, màu sắc mà phải xem công trình tạo ra giá trị gì cho đô thị. Quản lý kiến trúc cần gắn với chất lượng cảnh quan, không gian công cộng, kết nối giao thông và lợi ích cộng đồng, bảo đảm hài hòa với quyền phát triển của chủ sở hữu, nhà đầu tư.

Một số ý kiến các đại biểu kiến nghị có cơ chế phối hợp liên tỉnh, liên vùng để tránh chia cắt không gian văn hóa chung; cụ thể hóa tiêu chí nhận diện kiến trúc truyền thống, kiến trúc của cộng đồng dân tộc thiểu số và lấy ý kiến cộng đồng với công trình tác động lớn đến cảnh quan, không gian văn hóa; mở rộng nội hàm bản sắc tới quần thể, cụm công trình, làng cổ, phố cổ, gắn với di sản phi vật thể; bổ sung việc “phục hồi” công trình có giá trị chưa xếp hạng; ưu tiên vật liệu xanh và khả năng tiếp cận của nhóm yếu thế.

Đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú - Đoàn Nghệ An nhấn mạnh, bản sắc còn nằm ở cấu trúc không gian sống, quan hệ giữa công trình, cộng đồng, sinh kế và ký ức đô thị. Đại biểu Phạm Nam Tiến - Đoàn Lâm Đồng đề nghị bảo vệ cảnh quan văn hóa, lịch sử ở nông thôn và công khai danh mục công trình có giá trị để cộng đồng giám sát.

Đại biểu Y Bhen Kđoh - Đoàn Đắk Lắk lưu ý, bản sắc Tây Nguyên gắn với làng, buôn, bến nước, cảnh quan, lễ hội và sinh kế; bảo tồn hình thức công trình nhưng làm mất không gian văn hóa sống thì chưa phải bảo tồn bản sắc.

Trao đổi nội dung này, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, dự thảo phân định rõ để tránh trùng lặp cơ chế bảo vệ: di tích đã xếp hạng, kiểm kê được quản lý theo Luật Di sản văn hóa; Luật Kiến trúc điều chỉnh khối tích, không gian và hình ảnh. Vùng bảo vệ, vùng đệm và cảnh quan được kiểm soát về hình thái, chiều cao, mật độ, màu sắc, mặt đứng theo quy hoạch, với sự phối hợp của cơ quan văn hóa, chuyên gia, chính quyền và cộng đồng.

Hoàn thiện quy định thi tuyển, hành nghề kiến trúc 

Nhiều đại biểu cho rằng thi tuyển phải dựa vào tính chất, cấp độ, vị trí và mức độ tác động của công trình. Đại biểu Võ Hoàng Ngân - Đoàn TP.HCM đề nghị công trình cấp I, cấp đặc biệt hoặc là điểm nhấn kiến trúc phải thi tuyển, không phân biệt vốn công hay tư, đồng thời rút ngắn thủ tục.

Một số ý kiến các đại biểu đề nghị có tiêu chí nhận diện công trình biểu tượng, quan trọng, điểm nhấn và làm rõ mọi công trình thuộc danh mục bắt buộc đều phải thi tuyển; quy định nơi, thời gian công khai thông tin và kết quả; miễn thi tuyển với công trình quốc phòng, an ninh cần giữ bí mật nhà nước.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cũng cho rằng, công trình điểm nhấn, biểu tượng hoặc có ý nghĩa quan trọng phải thi tuyển không phân biệt nguồn vốn; miễn thi tuyển với công trình đặc thù quốc phòng, an ninh là hợp lý. 

Một số ý kiến đại biểu đề nghị hội đồng thi tuyển công trình văn hóa cấp quốc gia có đại diện cơ quan văn hóa và chuyên gia nghệ thuật; khắc phục thủ tục kéo dài, gây ách tắc dự án.

Bộ trưởng Trần Hồng Minh cho biết, dự thảo thu hẹp diện bắt buộc nhưng vẫn bảo đảm chất lượng. Với vốn công, công trình công cộng đặc biệt, biểu tượng văn hóa, lịch sử hoặc điểm nhấn đô thị phải tuyển chọn phương án. Với vốn ngoài công, chủ đầu tư được lựa chọn thi tuyển hoặc tuyển chọn, nhưng phải qua hội đồng đánh giá và tuân thủ quy hoạch, thiết kế đô thị, quy chế quản lý kiến trúc, không được tùy tiện.

Về quyền tác giả, đại biểu Đoàn Hùng Vũ - Đoàn Đồng Tháp đề nghị chủ đầu tư và hội đồng thi tuyển phải bảo mật, bảo hộ bản quyền phương án không được chọn; sử dụng ý tưởng phải có sự đồng ý bằng văn bản và trả tác quyền. Với AI, cần làm rõ mức độ sáng tạo của con người và trách nhiệm của kiến trúc sư.

Về hành nghề, đại biểu Lê Thị Thanh Lam - Đoàn TP Cần Thơ đề nghị xác định phạm vi công việc theo chuyên ngành. Một số đại biểu đề nghị duy trì sát hạch, chứng chỉ để kiểm soát năng lực; không ấn định thời hạn chứng chỉ là 10 năm mà quản lý hiệu lực theo việc cập nhật, phát triển nghề nghiệp và thu hồi khi có vi phạm; chỉ bắt buộc người chủ trì có chứng chỉ đối với công việc mà luật yêu cầu; ủng hộ giao tổ chức xã hội - nghề nghiệp cấp chứng chỉ nhưng phải có cơ chế giám sát chất lượng.

Áp dụng BIM theo lộ trình và liên thông dữ liệu

Về phân cấp, đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc đề nghị chỉ giao cấp xã lập, ban hành quy chế quản lý kiến trúc khi có đủ cán bộ chuyên môn, kinh phí và dữ liệu; trước khi ban hành phải được cơ quan cấp tỉnh thẩm định. Đại biểu Lê Thành Đông (Hà Tĩnh) đề nghị có nội dung quản lý riêng đối với phần đô thị và nông thôn trong cùng một xã hoặc đặc khu.

Đại biểu Y Bhen Kđoh cho rằng, cấp xã có thể tổ chức, lấy ý kiến và triển khai nhưng cấp tỉnh phải thẩm định; không nên phân cấp cho xã đối với khu vực liên xã, không gian văn hóa đặc thù hoặc cảnh quan quan trọng. Một số đại biểu đề nghị điều kiện phân cấp phải bao gồm tổ chức bộ máy, nhân lực, kinh phí, dữ liệu, cơ sở vật chất và hạ tầng kỹ thuật; việc ủy quyền phải rõ nội dung, phạm vi, thời hạn và trách nhiệm; có tiêu chí khung, đồng thời phân biệt thẩm quyền lập, điều chỉnh và ban hành quy chế vì mỗi hoạt động có tính chất pháp lý khác nhau.

Bộ trưởng Trần Hồng Minh giải thích, dự thảo không buộc mọi xã, phường phải lập một quy chế quản lý kiến trúc riêng. Khu vực đô thị do UBND cấp tỉnh, thông qua cơ quan chuyên môn về xây dựng, chủ trì. Ở nông thôn, chỉ xã có tính đặc thù hoặc có định hướng đô thị mới lập quy chế riêng; các địa bàn còn lại tích hợp nội dung kiến trúc vào quy hoạch chung của xã. Quy chế phải phù hợp với quy hoạch, tiêu chuẩn, bản sắc địa phương và được lấy ý kiến rộng rãi.

Đáng chú ý, về mô hình thông tin công trình BIM, đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc đề nghị chỉ bắt buộc đối với công trình lớn, có yêu cầu kỹ thuật phức tạp; công trình nhỏ, sửa chữa hoặc cải tạo nhỏ chỉ nên khuyến khích. Đại biểu Lê Thị Thanh Lam cũng đề nghị xác định rõ đối tượng hoặc ngưỡng áp dụng để tránh tạo gánh nặng cho dự án nhỏ, vùng sâu, vùng xa.

Đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú - Đoàn Nghệ An cho rằng, BIM là định hướng đúng nhưng không nên áp dụng đồng loạt, mà phải căn cứ quy mô, nguồn vốn, cấp công trình, mức độ phức tạp và điều kiện địa phương. Dự thảo cũng cần có quy định chuyển tiếp để tránh vướng mắc đối với các dự án đang thiết kế theo phương pháp truyền thống; đồng thời chuẩn bị dữ liệu tiêu chuẩn, nền tảng tiếp nhận và hệ thống xử lý đồng bộ. Trong khi đó, đại biểu Vũ Ngọc Lâm - Đoàn Quảng Ninh ủng hộ việc áp dụng BIM vì đây không chỉ là phần mềm thiết kế mà còn là hệ thống quản lý dữ liệu xuyên suốt vòng đời dự án, hữu ích cho quá trình vận hành, cải tạo và sửa chữa công trình.

Về cơ sở dữ liệu, đại biểu Lê Thành Đông đề nghị kết nối cơ sở dữ liệu hành nghề kiến trúc với các hệ thống lựa chọn nhà thầu và quản lý dự án để xác thực năng lực, chứng chỉ, giảm thủ tục và tăng tính minh bạch. Một số ý kiến đại biểu đề nghị dữ liệu năng lực hành nghề phải bao gồm thông tin cá nhân, chứng chỉ, tiêu chuẩn năng lực, phạm vi hành nghề và kinh nghiệm thực hiện công trình; dữ liệu được công khai ở mức phù hợp nhưng phải bảo vệ thông tin cá nhân; bảo đảm quyền tra cứu của người dân và chủ đầu tư.

Nhìn chung, các đại biểu tán thành đẩy mạnh phân cấp, chuyển đổi số và cải cách thủ tục, nhưng yêu cầu xác định rõ điều kiện thực hiện, trách nhiệm của từng cấp, lộ trình áp dụng và cơ chế kiểm soát. Việc sửa đổi Luật Kiến trúc cần đồng thời bảo đảm chất lượng công trình, bảo vệ cảnh quan và bản sắc văn hóa, tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.