Chuyển đổi năng lượng xanh từ đường bộ, hàng hải đến hàng không, không chỉ là bài toán kỹ thuật, mà là một tiến trình thể chế - tài chính - công nghệ tổng hợp, đặt nền tảng cho mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. 
Từ cam kết Net Zero đến hành động quốc gia
Sáng 29/10, phát biểu khai mạc Phiên 4 của Tuần lễ Công trình xanh và Giao thông xanh Việt Nam 2025, ông Nguyễn Hữu Tiến - Phó Vụ trưởng Vụ KHCN, MT&VLXD (Bộ Xây dựng) nhấn mạnh: Biến đổi khí hậu và ô nhiễm không khí đang là thách thức toàn cầu, đòi hỏi Việt Nam phải triển khai những chính sách phát triển bền vững, hướng tới kinh tế xanh và mục tiêu Net Zero vào năm 2050 theo cam kết tại COP26.
Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chương trình hành động về chuyển đổi năng lượng xanh, giảm phát thải khí carbon và methane trong ngành giao thông vận tải (2022), đặt nền tảng cho tiến trình chuyển đổi sâu rộng của lĩnh vực này. Bộ Xây dựng xác định chuyển đổi năng lượng xanh phải được triển khai đồng bộ trên cả năm phương thức vận tải - đường bộ, đường sắt, đường thủy nội địa, hàng hải và hàng không - với lộ trình cụ thể phù hợp từng lĩnh vực.
Ông Nguyễn Hữu Tiến bày tỏ mong muốn các Bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp phối hợp chặt chẽ trong hoàn thiện cơ chế, chính sách; thúc đẩy hợp tác công - tư (PPP); chuyển giao công nghệ xanh và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển xanh, thông minh và bền vững của Việt Nam.
Giao thông điện - trụ cột trong đóng góp NDC
Trong bức tranh chính sách đó, giao thông điện được xem là trụ cột trung tâm của lộ trình Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) 3.0. Bà Trịnh Thị Bích Thủy - Cán bộ Chương trình Giao thông điện của UNDP Việt Nam cho biết, phát thải khí nhà kính từ hoạt động giao thông vận tải hiện chiếm khoảng 13% tổng lượng phát thải quốc gia và có thể tăng gần gấp ba lần vào năm 2030 nếu không có biện pháp can thiệp mạnh mẽ.
UNDP xác định ba hướng chuyển đổi chính: điện khí hóa phương tiện, chuyển đổi phương thức vận tải sang công cộng và phi cơ giới, cùng huy động tài chính carbon để hỗ trợ quá trình chuyển đổi. Theo NDC cập nhật, ngành giao thông vận tải cần cắt giảm 45,6 triệu tấn CO₂eq (tự nguyện) và 88,2 triệu tấn CO₂eq (có hỗ trợ quốc tế) vào năm 2030, trong đó phát triển xe điện có thể đóng góp tới 34 triệu tấn CO₂eq.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là hạ tầng sạc. Việt Nam cần từ 100.000 đến 350.000 trạm sạc trong 15 năm tới, tương đương một trạm cho 10 xe điện, với tổng vốn đầu tư ước khoảng 12 tỷ USD. Bà Trịnh Thị Bích Thủy cho rằng, cần quy hoạch thống nhất mạng lưới trạm sạc trong đô thị và trên các tuyến cao tốc, đồng thời thiết lập cơ chế tài chính ưu đãi, chính sách giảm và hoàn thuế, hỗ trợ tín dụng xanh cho người dân và doanh nghiệp logistics.
Một nội dung đáng chú ý trong trình bày của UNDP là tài chính carbon - công cụ được coi là “đòn bẩy mềm” của quá trình chuyển đổi. UNDP đang hỗ trợ Việt Nam xây dựng Cổng đăng ký tín chỉ carbon quốc gia, Tiêu chuẩn tín chỉ carbon rừng, và phát triển các dự án carbon tự nguyện trong giao thông điện, tiêu biểu như Selex Motor - mô hình đầu tiên được chứng nhận Gold Standard cho xe máy điện tại Việt Nam.
Theo bà Trịnh Thị Bích Thủy, cơ chế tín chỉ carbon không chỉ mở ra một thị trường tài chính xanh, mà còn là công cụ gắn kết trách nhiệm phát thải với lợi ích xã hội, thúc đẩy hợp tác công - tư minh bạch và dài hạn.
Giải pháp năng lượng và công nghệ - động lực cho tiến trình chuyển đổi
Nếu UNDP đặt nền tảng chính sách, thì từ góc nhìn năng lượng, các chuyên gia quốc tế coi nhiên liệu sinh học là cầu nối chiến lược trong quá trình chuyển đổi từ giao thông hóa thạch sang giao thông phát thải thấp.
Ông Chris Markey - Phó Giám đốc khu vực châu Á - Thái Bình Dương, US Grains & Bioproducts Council nhận định, xăng sinh học E10 (chứa 10% ethanol) là giải pháp khả thi và chi phí thấp trong giai đoạn 2025-2035, khi xe điện chưa thể phổ cập rộng rãi.
Theo ông Chris Markey, sử dụng E10 có thể giảm trung bình 7-10% phát thải CO₂, giảm bụi mịn PM₂.₅ và NOₓ mà không cần thay đổi động cơ. Việt Nam có thể tận dụng nguồn sắn và phụ phẩm nông nghiệp trong nước, vừa giảm phát thải, vừa tạo đầu ra ổn định cho nông dân - tương đương 2,5 triệu tấn CO₂/năm, tương ứng với 40 triệu cây xanh.
Ông Chris Markey chỉ rõ ba rào cản lớn: thiếu hạ tầng pha trộn và phân phối ethanol, giá thành trong nước chưa cạnh tranh, và tâm lý e ngại của người tiêu dùng. Để khắc phục, cần chính sách hỗ trợ giá, ưu đãi thuế, và cơ chế tín chỉ carbon cho E10, đồng thời phát triển “cụm nhiên liệu sinh học khu vực” tại miền Trung và Tây Nguyên - nơi có nguồn nguyên liệu dồi dào.
Ông Chris Markey đề xuất Việt Nam và Hoa Kỳ hợp tác chuyển giao công nghệ sản xuất ethanol tiên tiến, hướng tới chuẩn hóa ASTM cho nhiên liệu sinh học, tạo nền tảng cho chuỗi cung ứng SAF (Sustainable Aviation Fuel) trong giai đoạn tiếp theo.
Ở góc độ doanh nghiệp công nghệ, ông Nguyễn Quang Tú - Trưởng phòng Giải pháp Năng lượng số của Huawei Việt Nam, chia sẻ rằng quá trình chuyển đổi năng lượng xanh trong giao thông không thể tách rời chuyển đổi số hạ tầng năng lượng, bởi đây chính là “nút thắt” quyết định thành công của điện hóa.
Huawei đề xuất mô hình Digital Power - hệ sinh thái năng lượng kỹ thuật số gồm: điện mặt trời và lưu trữ năng lượng (Smart PV & ESS), mạng sạc thông minh (Smart Charging Network) và nền tảng quản lý đám mây (FusionCharge Cloud). Mô hình này đã được áp dụng tại hơn 200 thành phố trên thế giới, hướng đến “một hệ thống - một đám mây - một giao diện quản lý.”
Theo ông Nguyễn Quang Tú, các xu hướng nổi bật của ngành sạc điện năm 2025 gồm sạc siêu nhanh (5 phút/200 km), điện hóa logistics, chia sẻ năng lượng và phản ứng lưới điện chủ động (V2G, VPP), cùng tích hợp PV + ESS + trạm sạc giúp tăng doanh thu 20-28% và rút ngắn thời gian hoàn vốn còn dưới hai năm.
Ông Nguyễn Quang Tú đề xuất ưu tiên đất công cho phát triển hạ tầng sạc, mở cơ chế đầu tư tư nhân kết hợp lợi ích công, và thiết lập khung giá dịch vụ sạc linh hoạt theo vùng, thời gian và nguồn điện.
Hợp tác quốc tế và yếu tố xã hội - hai cánh tay song hành
Song song với chuyển đổi công nghệ, kinh nghiệm quốc tế và yếu tố xã hội cũng là hai yếu tố quan trọng bảo đảm tính bền vững của quá trình này.
Ông Xie Hui - Phó Giám đốc Trung tâm Toàn cầu về Tri thức và Đổi mới sáng tạo giao thông bền vững (Bộ GTVT Trung Quốc) cho biết, Trung Quốc hiện có hơn 20 triệu xe điện và 20.000 trạm sạc siêu nhanh, nhờ mô hình hợp tác ba bên giữa Chính phủ, doanh nghiệp và chính quyền địa phương.
Ông Xie Hui đề xuất Việt Nam xây dựng cơ chế hợp tác song phương Việt - Trung, tập trung vào chia sẻ dữ liệu giao thông xanh, tiêu chuẩn đấu nối trạm sạc, và điện hóa đội xe công cộng tại Hà Nội, TP.HCM.
Ở lĩnh vực hàng hải, ông Zhihang Meng - chuyên gia của Hội đồng Quốc tế về Giao thông Sạch (ICCT) nhấn mạnh rằng 90% lượng phát thải cần giảm trong ngành hàng hải toàn cầu sẽ đến từ giảm cường độ phát thải nhiên liệu (GFI) - nghĩa là thay thế dầu nặng bằng methanol xanh, ammonia, hydrogen hoặc LNG sạch. Việt Nam, với các cảng lớn như Cát Lái, Hải Phòng và Cái Mép - Thị Vải, hoàn toàn có thể trở thành trung tâm tiếp nhiên liệu xanh của khu vực Đông Nam Á.
Bà Kirsi Fan - ICCT bổ sung rằng nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) có thể giúp giảm 65-80% phát thải CO₂ vòng đời, song chi phí vẫn cao gấp 2-4 lần nhiên liệu phản lực truyền thống.
Bà Kirsi Fan khuyến nghị Việt Nam sớm ban hành Chiến lược Hàng không xanh, phát triển cảng hàng không sử dụng năng lượng tái tạo, và thí điểm cơ chế bù đắp carbon tự nguyện (CORSIA - ICAO) cho các hãng hàng không nội địa.
Bên cạnh đó, yếu tố con người và giáo dục xanh được xem là nền tảng dài hạn của hành trình chuyển đổi. Dự án “Hành trình Zero Carbon - Giao thông xanh học đường” do Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng phối hợp Thành đoàn Hà Nội và các doanh nghiệp vận tải xanh triển khai, đặt mục tiêu 100 trường học, 500.000 học sinh tham gia, giảm 50.000 tấn CO₂/năm.
Học sinh Lê Đỗ Đức Anh, Lớp 11 Anh, Trường PTTH Chuyên Hà Nội - Amsterdam cho biết, thông qua chuỗi hoạt động “Tuần đi học xanh”, “Zero Carbon Run” và ứng dụng “Green Star” ghi nhận hành vi xanh, học sinh được giáo dục về giao thông bền vững. Khẩu hiệu “Một chuyến bus - một điểm xanh cho tương lai” truyền tải thông điệp giản dị nhưng sâu sắc: mỗi hành động nhỏ đều có thể tạo ra tác động lớn trong hành trình hướng tới Việt Nam không carbon.
Kết thúc phiên hội thảo, bà Nguyễn Thị Phương Hiền - Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng nhận định, chúng ta đang nói về một quá trình chuyển đổi đa tầng - từ thể chế đến hành vi, từ đầu tư hạ tầng đến công nghệ xanh.
Các chuyên gia thống nhất rằng, Việt Nam cần xây dựng chiến lược tích hợp quốc gia về giao thông xanh, trong đó điện hóa phương tiện là trọng tâm, năng lượng tái tạo là nguồn lực, và tài chính carbon là động lực.
Trước mắt, cần sớm hoàn thiện khung pháp lý cho thị trường tín chỉ carbon, quy hoạch thống nhất hạ tầng sạc, cảng và sân bay xanh, đồng thời khuyến khích khu vực tư nhân tham gia đầu tư vào hạ tầng năng lượng - vận tải sạch.
Về dài hạn, Việt Nam cần tiến tới “hệ sinh thái giao thông - năng lượng thông minh”, nơi chính sách, công nghệ và dữ liệu vận hành đồng bộ, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững và nâng tầm vị thế quốc gia trên bản đồ chuyển đổi xanh toàn cầu.
