Trong bối cảnh áp lực cắt giảm phát thải, chủ động chuyển đổi xanh và tuân thủ các cam kết quốc tế, hàng không Việt Nam đang cho thấy những bước đi thực chất, từ nhiên liệu sạch đến hiện đại hóa đội bay, sân bay và tham gia thị trường các-bon toàn cầu. "Cất cánh xanh" - Hướng đi tất yếu của hàng không Việt Nam
Theo Tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế (ICAO), ngành Hàng không toàn cầu chiếm khoảng 2 - 3% tổng lượng khí nhà kính phát ra, trong đó mức độ gia tăng liên tục theo sự phục hồi của ngành sau đại dịch. Việt Nam là quốc gia có tốc độ tăng trưởng hàng không thuộc nhóm nhanh nhất Đông Nam Á, đồng thời cũng là quốc gia dễ tổn thương bởi bão lụt, nước biển dâng và nắng nóng kéo dài.
Những ảnh hưởng này không chỉ khiến các hoạt động bay bị gián đoạn, sự hư hỏng của đường băng, hệ thống giao thông sân bay mà còn đặt ra bài toán chi phí vận hành và an toàn bay trong bối cảnh không gian khí tượng biến đổi. Một nghiên cứu của Bộ GTVT (nay là Bộ Xây dựng) năm 2023 cho thấy, biến đổi khí hậu có thể làm gia tăng chi phí vận hành hàng không tại Việt Nam thêm từ 5 - 10% trong thập kỷ tới, nếu không có biện pháp thích ứng kịp thời.
Tại COP26, Việt Nam đã cam kết mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 và lĩnh vực GTVT được xác định là một trong những trụ cột thực hiện cam kết này, trong đó hàng không được giao nhiệm vụ cấp thiết.
Ngày 22/7/2022, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 876/QĐ-TTg phê duyệt chương trình hành động chuyển đổi năng lượng xanh, giảm phát thải khí các-bon và khí mê-tan trong ngành GTVT đến năm 2050, trong đó hàng không là lĩnh vực trọng điểm cần ưu tiên đổi mới công nghệ, giảm phát thải và áp dụng nhiên liệu sạch.
Với yêu cầu đó, Cục Hàng không Việt Nam đã ban hành kế hoạch hành động giảm phát thải khí nhà kính, bao gồm kiểm định khối lượng khí thải, cải tiến công nghệ thiết bị mặt đất, thay đổi tối ưu đường bay, đầu tư vào các loại nhiên liệu sạch, khuyến khích mô hình quản lý xanh trong toàn hệ thống cảng hàng không.
Cơ hội và hành động
Nhiên liệu hàng không bền vững (Sustainable Aviation Fuel - SAF) là yếu tố cốt lõi giúp giảm đến 80% lượng khí nhà kính so với nhiên liệu Jet A1 truyền thống. Loại nhiên liệu này được sản xuất từ nguồn hữu cơ tái tạo như dầu ăn thải, phụ phẩm nông nghiệp, rác thải sinh hoạt và các nguyên liệu sinh khối.
Ngày 27/5/2024, Vietnam Airlines thực hiện thành công chuyến bay sử dụng nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) với số hiệu VN660, hành trình từ Singapore đến Hà Nội. Qua đó, Vietnam Airlines ghi dấu mốc trở thành hãng hàng không đầu tiên trong lịch sử tại Việt Nam sử dụng nhiên liệu bền vững cho các chuyến bay chở khách thương mại. Đây là một bước tiến quan trọng của ngành Hàng không Việt Nam nói chung và Hãng Hàng không Quốc gia nói riêng.
Chỉ vài tháng sau, ngày 17/10/2024, hai chuyến bay đầu tiên của hãng hàng không Vietjet sử dụng nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) được tra nạp nhiên liệu tại Việt Nam đã cất cánh từ sân bay Tân Sơn Nhất (TP.HCM) đi Melbourne (Australia) và Seoul (Incheon, Hàn Quốc). Theo ông Phạm Văn Thanh - Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam, sự kiện là cột mốc quan trọng đối với không chỉ riêng Petrolimex Aviation mà cả Tập đoàn Petrolimex trong chiến lược phát triển giai đoạn từ nay đến năm 2030, tầm nhìn 2045, dần hướng tới trở thành một tập đoàn năng lượng xanh, sạch, thân thiện với môi trường.
Không chỉ tiên phong trong sử dụng SAF, các hãng hàng không Việt Nam còn tích cực tiếp cận các công cụ quốc tế để đo lường phát thải và tối ưu hóa vận hành. Vietnam Airlines là hãng hàng không đầu tiên ở Việt Nam tham gia IATA CO2 Connect - chương trình của Hiệp hội Hàng không quốc tế (IATA) nhằm đo lường và đánh giá lượng khí CO2 theo chặng bay, loại máy bay, tải trọng và hệ số ghế sử dụng. Thông tin minh bạch này giúp doanh nghiệp định lượng và quản lý phát thải hiệu quả hơn.
Mới đây, Cục Hàng không Việt Nam đã có văn bản đề nghị Bộ Xây dựng cho phép và giao nhiệm vụ thông báo tới Tổ chức Hàng không dân dụng quốc tế (ICAO) về việc Việt Nam sẽ tham gia CORSIA - Chương trình bù đắp và giảm thiểu phát thải các-bon trong hàng không quốc tế từ ngày 01/01/2026 theo hướng dẫn của ICAO. Đây là bước đi nhằm thực hiện Kết luận của Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà liên quan đến chính sách phát triển nhiên liệu hàng không bền vững của Liên minh châu Âu (EU), cũng như thể hiện cam kết của Việt Nam trong việc giảm thiểu tác động của ngành Hàng không tới biến đổi khí hậu.
Có thể nói, những công cụ quốc tế này không chỉ giúp nâng cao minh bạch phát thải mà còn tạo điều kiện để hàng không Việt Nam tiếp cận các nguồn vốn tín dụng xanh từ các quỹ khí hậu toàn cầu.
Về đội bay, các hãng như Vietnam Airlines, Vietjet Air và Bamboo Airways đều đang tích cực hiện đại hóa đội bay. Những năm gần đây, các hãng bay Việt Nam đã đầu tư mạnh mẽ vào đội bay thế hệ mới.
Vietnam Airlines đã đưa vào khai thác các dòng máy bay thân rộng tiết kiệm nhiên liệu như Boeing 787-9 Dreamliner và Airbus A350-900. Các dòng máy bay này sử dụng vật liệu composite nhẹ, hệ thống khí động học tiên tiến và động cơ tiết kiệm nhiên liệu hơn 25%. Còn với Vietjet Air, hãng này đang khai thác dòng máy bay Airbus A321neo ACF - dòng máy bay thân hẹp thế hệ mới tiết kiệm đến 16% nhiên liệu và giảm đến 50% khí thải CO2/km ghế ngồi so với dòng cũ. Không nằm ngoài xu thế, Bamboo Airways định hướng đưa vào khai thác các máy bay thân rộng tầm xa và khai thác đường bay thẳng ít điểm trung chuyển, góp phần giảm lượng khí thải trên mỗi hành trình.
Đối với hạ tầng, theo quy hoạch đến năm 2050, Việt Nam sẽ có 33 sân bay, trong đó tất cả đều được xây dựng theo hướng xanh và bền vững. Tổng công ty Cảng Hàng không Việt Nam (ACV) đã và đang triển khai nhiều sáng kiến như sử dụng thiết bị mặt đất chạy điện thay vì diesel, lắp đặt hệ thống điện mặt trời trên mái nhà ga, lắp đèn Led tiết kiệm điện, đầu tư hệ thống thoát nước thích ứng khí hậu và quy trình phân loại rác tại nguồn. Tại sân bay quốc tế Long Thành, dự án đang được triển khai theo tiêu chí công trình xanh, tích hợp giải pháp thiết kế sinh thái, tái sử dụng nước mưa, kiểm soát bụi mịn và không khí trong nhà ga theo tiêu chuẩn quốc tế.
Nhiều sân bay nội địa khác như Phú Quốc, Cam Ranh, Vân Đồn... cũng đã áp dụng hệ thống điện năng lượng mặt trời và kiểm soát nước thải trước khi xả ra môi trường.
Song song đó là sự phối hợp chặt chẽ với các tổ chức quốc tế như WB, GCF hay ADB để tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi, hỗ trợ thực hiện các dự án giảm phát thải. Tính đến năm 2024, theo Bộ TN&MT (nay là Bộ NN&MT) đã có ít nhất 5 dự án hàng không tại Việt Nam lồng ghép mục tiêu giảm phát thải để huy động vốn từ các quỹ khí hậu toàn cầu.
Ngành Hàng không Việt Nam đang đứng trước cả cơ hội lẫn thách thức trong hành trình chuyển đổi xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu. Những cam kết chính trị mạnh mẽ cộng với các bước đi cụ thể như đưa SAF vào khai thác, hiện đại hóa đội bay, áp dụng công cụ đo lường quốc tế, xây dựng sân bay bền vững và huy động tài chính xanh… cho thấy quyết tâm của ngành trong việc thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.
Tuy nhiên, để đạt mục tiêu Net Zero vào năm 2050 cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước và doanh nghiệp, cơ chế ưu đãi mạnh mẽ hơn, sự hỗ trợ từ các định chế tài chính quốc tế và nỗ lực liên tục về mặt công nghệ, chính sách cũng như ý thức xã hội. Với hướng đi đúng đắn, ngành Hàng không Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành một trong những ngành tiên phong trong cuộc cách mạng xanh, góp phần bảo vệ hành tinh và phát triển bền vững cho các thế hệ tương lai.
