Theo Bộ Xây dựng, đến năm 2030 cả nước cần khoảng 300 nghìn tỷ đồng cho 288 dự án thoát nước đô thị. Quy mô vốn khổng lồ này đòi hỏi sớm ban hành Luật Cấp thoát nước nhằm thống nhất quản lý quy hoạch, đầu tư, vận hành hệ thống, khắc phục phân tán trách nhiệm và tạo cơ chế huy động nguồn lực xã hội hóa hiệu quả. 
Thiếu quy hoạch chuyên ngành thoát nước
Sau những đợt mưa lớn gây ngập sâu nhiều tuyến phố ở Hà Nội, TP.HCM và Đà Nẵng trong tháng 10 và 11/2025, câu chuyện về hệ thống thoát nước đô thị yếu kém một lần nữa được đặt ra như một “phép thử giới hạn” đối với năng lực quản lý và khung pháp lý hiện hành.
Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết, năng lực tiêu thoát nước của các đô thị Việt Nam hiện chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa và chịu ảnh hưởng nghiêm trọng từ biến đổi khí hậu, trong khi khuôn khổ pháp lý điều chỉnh lĩnh vực này đã lạc hậu gần một thập kỷ.
Từ năm 1998 đến nay, Việt Nam đã tăng từ 633 lên 900 đô thị, trong đó hơn 200 đô thị từ loại IV trở lên. Tuy nhiên, mạng lưới thoát nước ở phần lớn địa phương vẫn là hệ thống chung, nơi nước mưa và nước thải sinh hoạt đi cùng một tuyến ống. Hơn 50% mạng lưới có tuổi thọ trên 50 năm, nhiều đoạn vẫn được sử dụng từ thời Pháp. Cục Kết cấu hạ tầng xây dựng nhận định, công tác đầu tư, cải tạo và vận hành còn chắp vá, thiếu đồng bộ; năng lực tiêu thoát nước chưa đáp ứng được lượng mưa cực đoan và tình hình biến đổi khí hậu.
Đáng chú ý, chỉ 18% lượng nước thải sinh hoạt trên cả nước được thu gom và xử lý đạt chuẩn, dù tỷ lệ phủ mạng lưới cống thoát nước đô thị đạt gần 90%. Hiện có 83 nhà máy xử lý nước thải đô thị với tổng công suất thiết kế 2,064 triệu m3/ngày, nhưng thực tế vận hành chỉ đạt 1,1 triệu m3/ngày do tỷ lệ đấu nối hộ dân thấp. Nhiều nhà máy hoạt động dưới 50% công suất thiết kế.
Tình trạng đầu tư thiếu vốn là nguyên nhân chính. Theo báo cáo tổng hợp của Bộ Xây dựng, nhu cầu đầu tư các dự án thoát nước và xử lý nước thải đến năm 2030 lên tới 250 - 300 nghìn tỷ đồng, trong khi ngân sách nhà nước mới đáp ứng khoảng 60%. Các dự án đối tác công tư (PPP) trong lĩnh vực này gần như “vắng bóng”, bởi khu vực tư nhân e ngại cơ chế giá dịch vụ và chi phí duy tu phức tạp, trong khi thu hồi vốn chậm.
Không chỉ thiếu vốn, việc thiếu quy hoạch chuyên ngành thoát nước cũng là điểm nghẽn pháp lý nghiêm trọng. Sau khi Luật Quy hoạch đô thị - nông thôn có hiệu lực, chỉ còn 6 thành phố trực thuộc Trung ương duy trì đồ án quy hoạch riêng, hầu hết đã lỗi thời và chưa cập nhật yếu tố biến đổi khí hậu. Các tỉnh, thành khác chỉ tích hợp thoát nước vào quy hoạch tổng thể, mang tính định hướng chung, thiếu cơ sở kỹ thuật để triển khai dự án cụ thể.
Hệ thống thoát nước quá tải
Theo Bộ Xây dựng, nguyên nhân cốt lõi của ngập úng diện rộng tại các đô thị nằm ở sự bất cập giữa năng lực hạ tầng và thực tế khí hậu. Hầu hết đô thị Việt Nam nằm ở vùng đồng bằng, có độ dốc nhỏ, thoát nước trọng lực kém, lại bị ảnh hưởng bởi triều cường và lũ thượng nguồn. Khi mưa lớn xảy ra cùng lúc với triều dâng, hệ thống thoát nước gần như tê liệt.
Tại Hà Nội, hệ thống thoát nước hiện vẫn được cải tạo theo quy hoạch từ năm 2013. Hệ thống này được tính toán cho lượng mưa 310 mm trong 2 ngày, trong khi thực tế lượng mưa trong bão số 10 và 11 vừa qua đạt tới 500 mm chỉ trong chưa đầy một ngày. Kết quả là nhiều khu vực nội thành ngập sâu tới 0,5 - 1 m, mực nước sông Tô Lịch vượt mức khống chế 5,78 m, hồ Đống Đa lên 5,7 m cao hơn ngưỡng an toàn gần 2 m.
Hiện thành phố mới đầu tư 11 trạm bơm, trong đó công trình lớn nhất là trạm bơm Yên Nghĩa với công suất 120 m³/s; tuy nhiên, hệ thống này lại chưa phát huy hết khả năng do chưa hoàn thiện hệ thống kênh La Khê và hồ điều hòa. Tổng công suất thoát nước toàn thành phố mới đạt 20% theo Quy hoạch thoát nước Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn 2050 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 725/QĐ-TTg năm 2013, còn diện tích hồ điều hòa chỉ đạt 18,7% (1.010 ha so với 5.405 ha trong quy hoạch).
Ở TP.HCM, theo Quyết định số 752/QĐ-TTg ngày 19/6/2001 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Quy hoạch tổng thể hệ thống thoát nước TP.HCM đến năm 2020”, hệ thống thoát nước được thiết kế với lượng mưa cực đại 95 mm/3h, nhưng thực tế hiện nay nhiều khu vực ghi nhận trên 120 mm chỉ trong một giờ. Mực triều tại các cửa sông đạt đỉnh +1,74 m, vượt mức thiết kế +1,32 m. Đến nay, thành phố mới hoàn thiện 75% hệ thống thoát nước, chỉ có 3/11 nhà máy xử lý nước thải vận hành (đạt 12,26% công suất quy hoạch). Bình quân chiều dài cống thoát nước trên đầu người chỉ 0,82 m/người, thấp hơn gấp 2,5 lần so với chuẩn thế giới (2 m/người).
Tại Đà Nẵng, hệ thống thoát nước đô thị được đánh giá là tiên tiến nhất cả nước, song vẫn không thể chịu nổi trận mưa lịch sử ngày 14/10/2022 với 165 mm trong một giờ và 417 mm trong ba giờ, trong khi năng lực hệ thống chỉ khoảng 40 mm/h. Triều cường đạt 1,4 m đã khiến toàn bộ khu vực Liên Chiểu, Hòa Vang ngập sâu. Thành phố đang phải điều chỉnh quy hoạch cao độ nền và thoát nước mặt, đồng thời xây dựng bản đồ ngập úng và hệ thống cảnh báo sớm.
Cần Thơ và Huế cũng trong tình trạng tương tự. Tại Cần Thơ, triều cường thường xuyên vượt 2,2 m, làm ngập 20 - 50 tuyến đường mỗi năm. Khu đô thị mới An Vân Dương (Huế) thường xuyên ngập từ 0,8 - 1,1 m do hệ thống thoát nước chưa hoàn chỉnh, địa hình thấp hơn mực nước lũ tự nhiên.
Luật Cấp thoát nước sửa đổi - khung pháp lý cho đô thị chống chịu khí hậu
Trước thực trạng trên, Bộ Xây dựng đã đề xuất sửa đổi toàn diện Luật Cấp thoát nước, dự kiến trình Chính phủ năm 2026 và Quốc hội thông qua vào năm 2027. Đồng thời, Bộ Xây dựng cũng đang rà soát, sửa đổi Nghị định số 80/2014/NĐ-CP về thoát nước và xử lý nước thải, nhằm bổ sung nội dung quản lý ngập úng đô thị, quy định rõ cơ chế vận hành, bảo trì, đầu tư, khai thác và bảo vệ hành lang thoát nước tự nhiên.
Việc điều chỉnh này giúp thống nhất quản lý từ khâu quy hoạch, đầu tư đến vận hành hệ thống, tránh tình trạng phân tán trách nhiệm giữa các cơ quan và địa phương. Đây sẽ là bước đệm quan trọng chuẩn bị cho việc ban hành Luật Cấp thoát nước mới, bảo đảm tính đồng bộ, khả thi trong thực tiễn triển khai. Dự luật mới sẽ tập trung vào bốn nhóm chính sách trọng tâm:
Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống quy hoạch và quản lý cao độ nền, quy định rõ trách nhiệm giữa các cấp chính quyền và cơ quan chuyên môn. Việc thiếu cơ chế thống nhất giữa Sở Xây dựng, Sở NN&MT và UBND cấp huyện khiến nhiều công trình sau đầu tư không có đơn vị vận hành. Luật mới sẽ thiết lập mô hình một đầu mối quản lý, gắn với trung tâm hạ tầng đô thị cấp tỉnh.
Thứ hai, xây dựng cơ chế tài chính bền vững. Hiện chỉ 25 địa phương ban hành giá dịch vụ thoát nước, với mức 700 - 2.600 đ/m³, chưa đủ bù chi phí vận hành. Luật mới sẽ quy định giá dịch vụ thoát nước theo lộ trình 5 năm, tính đúng, tính đủ, đồng thời mở cơ chế PPP và ưu đãi tín dụng xanh cho dự án thoát nước và xử lý nước thải.
Thứ ba, nâng chuẩn kỹ thuật theo hướng thích ứng biến đổi khí hậu. Bộ Xây dựng đang rà soát QCVN 07-2:2023/BXD và TCVN 7957:2023, bổ sung yêu cầu hồ điều hòa, diện tích lưu vực, và áp dụng mô hình “thành phố bọt biển” (sponge city), cho phép nước mưa thấm, giữ, điều tiết tự nhiên thay vì thoát nhanh. Các đô thị sẽ được yêu cầu tăng diện tích hồ, sông, kênh rạch ít nhất 20% so với hiện trạng đến năm 2030.
Thứ tư, ứng dụng công nghệ số và quản trị thông minh trong thoát nước. Luật mới hướng tới xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số về toàn bộ mạng lưới cống, trạm bơm, nhà máy xử lý; phát triển bản đồ ngập úng, hệ thống cảnh báo sớm, và mô hình dự báo mưa, triều cường theo thời gian thực.
Bên cạnh sửa luật, Bộ Xây dựng cũng đề xuất Chính phủ xem xét chính sách hỗ trợ đầu tư công trình chống ngập cục bộ tại các đô thị lớn; ưu tiên bố trí vốn ODA và ngân sách nhà nước cho các dự án tiêu biểu tại Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, Cần Thơ.
Đặc biệt, các địa phương phải công bố danh mục hồ, ao, đầm không được san lấp, kiểm soát cao độ nền trong cấp phép xây dựng, kết hợp quy hoạch thoát nước với sử dụng đất và giao thông, thủy lợi. Giải pháp này không chỉ giúp chống ngập trước mắt mà còn định hình chiến lược “thoát nước bền vững” lâu dài cho Việt Nam.
Ngập úng đô thị không chỉ là hiện tượng thời tiết cực đoan mà là thước đo năng lực quản trị đô thị và tính hiện đại của hạ tầng. Khi nhiều đô thị chỉ có thể chịu được lượng mưa 310 mm trong 2 ngày, trong khi thực tế vượt 500 mm trong 24 giờ, khi công suất nhà máy xử lý nước thải chỉ đạt 50% thiết kế, và mức đầu tư toàn quốc mới đáp ứng 60% nhu cầu, thì việc sửa đổi Luật Cấp thoát nước trở thành đòi hỏi cấp thiết, mang tính sống còn.
Xây dựng Luật Cấp thoát nước đồng bộ, dựa trên dữ liệu, có cơ chế tài chính minh bạch và định hướng phát triển bền vững sẽ là nền tảng để các đô thị Việt Nam xây dựng hệ thống thoát nước hiện đại, chống chịu khí hậu, đảm bảo mỗi đô thị không chỉ “chống ngập” mà còn “sống hòa cùng nước”, đúng tinh thần phát triển xanh, bền vững của thời đại.
