Nhiều đại biểu Quốc hội nhấn mạnh sự cần thiết nghiên cứu và từng bước phát triển điện hạt nhân module nhỏ, nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và thực hiện cam kết Net Zero, trong phiên thảo luận chiều 8/12. 
Cần cơ chế để doanh nghiệp tư nhân tham gia
Chiều 8/12, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách phát triển năng lượng quốc gia giai đoạn 2026-2030. Một nội dung được nhiều đại biểu quan tâm cho ý kiến đó là việc khuyến khích doanh nghiệp khu vực nhà nước và tư nhân tham gia nghiên cứu, đầu tư phát triển điện hạt nhân module nhỏ (SMR).
Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển dịch năng lượng sâu rộng, trong khi yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng, giảm phát thải và duy trì tăng trưởng cao ngày càng cấp thiết. Do đó, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (đoàn Lâm Đồng) cho rằng, cần có các lựa chọn chiến lược dài hạn, trong đó điện hạt nhân module nhỏ là hướng đi phù hợp với điều kiện Việt Nam.
Kinh nghiệm một số nước trên thế giới cho thấy, SMR không còn là thử nghiệm, nhiều quốc gia như Mỹ, Canada, Pháp, Anh và một số nước châu Á tương đồng Việt Nam đã triển khai thương mại hóa, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa, hải đảo và khu vực hạ tầng yếu kém. Điểm chung là huy động khu vực tư nhân cùng tham gia thay vì trông chờ duy nhất vào đầu tư công.
Từ đó, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh đánh giá, quy định trong dự thảo Nghị quyết đã tạo cơ chế linh hoạt hơn nhiều so với mô hình điện hạt nhân truyền thống, vốn chỉ do Nhà nước đảm nhận với quy mô dự án lớn, yêu cầu kỹ thuật cao và thời gian đầu tư rất dài. Tuy nhiên, SMR lại mở ra lợi thế huy động sáng tạo công nghệ, tăng nội địa hóa và làm chủ kỹ thuật. Do đó, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh nhấn mạnh ba yêu cầu cần thiết: Thứ nhất, cần huy động nguồn lực đa dạng cho điện hạt nhân vì loại hình này cần vốn lớn, công nghệ cao và chuỗi cung ứng dài hạn. Nếu chỉ dựa NSNN thì không hình thành được hệ sinh thái công nghiệp hạt nhân hiện đại.
Thứ hai, cần phát triển mô hình công - tư hiệu quả để doanh nghiệp tư nhân có động lực đổi mới, doanh nghiệp Nhà nước giữ vai trò dẫn dắt an ninh - an toàn, từ đó rút ngắn thời gian nghiên cứu và triển khai.
Thứ ba, việc hình thành ngành chế tạo SMR giúp tạo việc làm trình độ cao, gia tăng vị thế khoa học - công nghệ của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Tuy nhiên, cần lưu ý, phát triển SMR phải đặt an toàn lên hàng đầu. Khuyến khích không có nghĩa là buông lỏng quản lý. Đề nghị xây dựng khung pháp lý riêng cho SMR: cấp phép thiết kế, thẩm định công nghệ, giám sát vận hành, xử lý chất thải phóng xạ; Quy định rõ điều kiện tham gia: năng lực tài chính - công nghệ - trách nhiệm môi trường; Lộ trình thận trọng: bắt đầu từ các dự án nghiên cứu - thử nghiệm - trình diễn; tham vấn cộng đồng minh bạch.
Nhà nước cần đi trước mở đường, thí điểm trước
Đồng tình với lựa chọn SMR nhưng đại biểu Nguyễn Thị Lan (đoàn Hà Nội) nhấn mạnh mục tiêu giai đoạn đầu chủ yếu phục vụ nghiên cứu, đào tạo và từng bước làm chủ công nghệ, chưa thể kỳ vọng hiệu quả kinh tế sớm. Do vậy, vai trò dẫn dắt của Nhà nước là rất cần thiết, bởi suất đầu tư lớn, rủi ro cao, thời gian thu hồi vốn dài sẽ khó hấp dẫn tư nhân ngay lập tức.
Theo đại biểu Nguyễn Thị Lan, lộ trình phù hợp cần đi từ module nhỏ đến module lớn, sau khi đã có đủ kinh nghiệm và hành lang pháp lý.
Đại biểu Phạm Văn Hòa (đoàn Đồng Tháp) cảnh báo đây là lĩnh vực tiềm ẩn nguy cơ cao về an toàn, nếu xảy ra sự cố sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến người dân và môi trường. Đề xuất phát triển theo hướng thí điểm trước.
Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Thị Lệ Thủy (đoàn Vĩnh Long) cho rằng, quy định khuyến khích tư nhân trong dự thảo còn chung chung, mang tính khẩu hiệu, cần chi tiết hóa chính sách. Với thời hạn Nghị quyết chỉ 5 năm, việc triển khai SMR quy mô lớn rất khó khả thi.
Các đại biểu nhấn mạnh, năng lượng là mạch máu của nền kinh tế. Trong bối cảnh Việt Nam cam kết Net Zero năm 2050, nhu cầu điện tăng nhanh và yêu cầu giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch ngày càng cấp bách. SMR mở ra khả năng bảo đảm an ninh năng lượng, giảm phát thải và nâng cao năng lực công nghệ quốc gia.
Việc trao quyền cho khu vực tư nhân tham gia khẳng định niềm tin vào năng lực doanh nghiệp Việt Nam và quyết tâm đa dạng hóa nguồn năng lượng, nhưng cần áp dụng từng bước, chắc chắn và kiểm soát rủi ro chặt chẽ.
Từ các ý kiến đại biểu Quốc hội thảo luận có thể thấy, chủ trương phát triển điện hạt nhân module nhỏ nhận được sự đồng thuận về mặt chiến lược, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang tìm kiếm các nguồn năng lượng mới nhằm vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa giảm phát thải theo cam kết quốc tế. SMR được đánh giá là công nghệ tiềm năng, giúp nâng cao năng lực khoa học - công nghệ và mở ra không gian mới cho doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị ngành năng lượng.
Tuy nhiên, lĩnh vực này đặt ra yêu cầu rất cao về an toàn, an ninh và năng lực quản trị rủi ro. Vì vậy, quá trình triển khai cần bám sát 3 nguyên tắc: Nhà nước đi trước mở đường, doanh nghiệp tham gia trên cơ sở đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn kỹ thuật - tài chính, và lộ trình từng bước, kiểm soát chặt chẽ dựa trên cơ sở khoa học, minh bạch và được cộng đồng đồng thuận.
Những quyết sách sáng suốt và thận trọng hôm nay sẽ tạo nền tảng vững chắc để Việt Nam không chỉ bảo đảm nguồn điện ổn định, bền vững mà còn từng bước làm chủ công nghệ hạt nhân thế hệ mới, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên chuyển dịch năng lượng toàn cầu.
