An toàn metro được kiểm soát từ thiết kế, xây dựng, tích hợp hệ thống đến vận hành thử. Trước khi chở khách, tuyến mới phải hoàn thành vận hành thử không chở khách, chất tải theo điều kiện thiết kế và được chứng nhận an toàn theo quy định. 
LTS: Tiếp nối loạt bài tìm hiểu QCVN 32:2026/BXD - Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về đường sắt đô thị loại hình vận chuyển nhanh khối lượng lớn, Tạp chí Xây dựng làm rõ các yêu cầu kiểm soát an toàn metro xuyên suốt từ thiết kế, xây dựng, nghiệm thu đến vận hành, khai thác.
Đánh giá an toàn từ giai đoạn thiết kế
Một tuyến metro gồm nhiều hệ thống kỹ thuật có quan hệ chặt chẽ với nhau: đường ray, đoàn tàu, cấp điện, tín hiệu, điều khiển chạy tàu, thông tin liên lạc, cửa chắn ke ga, trung tâm điều hành, thông gió, phòng cháy, chữa cháy và thu soát vé.
Mỗi hệ thống có thể đáp ứng yêu cầu riêng nhưng toàn tuyến vẫn chưa đủ điều kiện vận hành nếu quá trình kết nối giữa các hệ thống chưa được kiểm chứng. Một sai lệch trong truyền tín hiệu, cấp điện, điều khiển cửa tàu hoặc cửa chắn ke ga có thể tác động đến hoạt động của cả tuyến.
QCVN 32:2026/BXD đặt yêu cầu kiểm soát an toàn trong toàn bộ vòng đời công trình. Theo báo cáo thuyết minh của Cục Đường sắt Việt Nam, tư vấn đánh giá an toàn cần tham gia từ sớm để theo dõi việc nhận diện, xử lý rủi ro, thay vì chỉ kiểm tra hồ sơ khi công trình đã hoàn thành. Hồ sơ chứng minh an toàn phải được duy trì trong quá trình thiết kế, xây dựng, thử nghiệm và vận hành.
Tích hợp hệ thống là quá trình kết nối các bộ phận kỹ thuật thành một hệ thống vận hành thống nhất. Tín hiệu, đoàn tàu, cửa chắn ke ga, cấp điện và trung tâm điều hành phải phối hợp đúng trong điều kiện bình thường cũng như các tình huống bất thường theo kịch bản được phê duyệt.
Vận hành thử phải kiểm chứng cả tuyến
Trước khi khai thác thương mại, tuyến xây dựng mới phải vận hành thử không có hành khách, trong điều kiện chất tải đủ tải trọng thiết kế, theo tần suất thiết kế và số giờ vận hành trong ngày.
QCVN 32:2026/BXD quy định tuyến xây dựng mới phải vận hành thử tối thiểu 90 ngày hoặc theo quyết định của chủ đầu tư dự án nhưng quãng đường không nhỏ hơn 5.000 km. Đối với tuyến được nâng cấp, cải tạo, chủ đầu tư quyết định điều kiện và thời gian vận hành thử.
Đây là ngưỡng tối thiểu, chưa phải căn cứ duy nhất để kết luận tuyến đủ điều kiện vận hành an toàn. Quá trình thử còn phải kiểm tra từng hệ thống, sự phối hợp giữa các hệ thống và hoạt động của toàn tuyến theo các kịch bản được phê duyệt.
Theo Cục Đường sắt Việt Nam, mốc 90 ngày được tham khảo từ kinh nghiệm quản lý vận hành thử đối với tuyến đường sắt đô thị mới. Báo cáo thuyết minh dẫn tài liệu của Hiệp hội Giao thông công cộng quốc tế, trong đó đề cập thời gian vận hành thử khoảng 03 tháng đối với tuyến mới và từ 1-3 tháng đối với dự án mở rộng, nâng cấp.
Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy, đoàn tàu của tuyến Nhổn - Ga Hà Nội từng thực hiện chạy thử với quãng đường 5.000 km. Quy chuẩn kỹ thuật đối với phương tiện đường sắt đô thị cũng đã sử dụng mốc 5.000 km hoặc một tháng trong nội dung liên quan đến vận hành thử đoàn tàu.
Vận hành thử phải kiểm chứng biểu đồ chạy tàu, chế độ khai thác và phản ứng của hệ thống trước các tình huống bất thường. Việc hoàn thành đủ thời gian hoặc quãng đường chưa phải căn cứ duy nhất để kết luận tuyến đã an toàn.
Trước khi chở khách, tuyến metro phải được chứng nhận an toàn trên cơ sở kết quả thiết kế, thi công, tích hợp và vận hành thử. Đây là kết quả của quá trình kiểm soát rủi ro, không phải một thủ tục tách rời ở cuối dự án.
Thời gian thoát nạn trở thành thông số thiết kế
Đối với tình huống khẩn cấp, QCVN 32:2026/BXD quy định thời gian thoát khỏi sân ga không quá 4 phút. Thời gian di chuyển từ vị trí xa nhất đến khu vực an toàn không quá 6 phút.
Trường hợp thời gian thoát nạn lớn hơn giới hạn trên, dự án phải có phân tích kỹ thuật chứng minh hành khách vẫn ở trong điều kiện an toàn trong suốt quá trình di chuyển.
Theo cơ quan soạn thảo, các mốc thời gian trên là căn cứ tính toán năng lực thoát người, gồm lối thoát, cầu thang, cửa ra và tổ chức sân ga.
Với ga ngầm, phương án thoát nạn phải được tính đồng bộ với thiết kế kiến trúc, kiểm soát khói và thông gió khẩn cấp.
Cục Đường sắt Việt Nam cho biết, yêu cầu 4 phút và 6 phút được xây dựng trên cơ sở tham khảo quy định chuyên ngành giao thông đường sắt đô thị của quốc tế. Các quy chuẩn phòng cháy đối với công trình xây dựng trong nước chưa quy định cụ thể đầy đủ thời gian thoát nạn cho loại hình metro, nhất là ga ngầm và đường hầm.
Các mốc thời gian và quãng đường là điều kiện có thể đo đếm; yêu cầu quyết định vẫn là khả năng phối hợp an toàn của toàn hệ thống. Tuyến metro chỉ được chở khách sau khi hoàn thành vận hành thử và chứng nhận an toàn theo quy định.
Theo Ban Quản lý Đường sắt đô thị TP.HCM, thiết kế kỹ thuật tổng thể của dự án metro có thể chưa xác định đầy đủ cấu hình hệ thống tín hiệu, trung tâm điều hành OCC, hệ thống điện và hiện trạng công trình ngầm. Các công việc tích hợp, kiểm thử, vận hành thử, nghiệm thu, đào tạo và chuyển giao công nghệ nhiều khi chưa được tách riêng mà tính chung trong giá thiết bị. Điều này gây khó khăn cho việc kiểm soát khối lượng, chất lượng đầu ra và trách nhiệm của từng nhà thầu. Thực tế trên cho thấy, tích hợp và vận hành thử cần được xác định rõ về phạm vi công việc, trách nhiệm và kết quả phải đạt.
▶Bài 1: Thiết lập chuẩn kỹ thuật chung cho mạng lưới metro
▶ Bài 2: Kiểm soát an toàn metro từ thiết kế đến vận hành
▶ Bài 3: Mở lựa chọn công nghệ, hạn chế nguy cơ lệ thuộc
