Kiến trúc vì sức khỏe - cốt lõi để kiến tạo kiến trúc xanh
Kỷ nguyên số đã làm thay đổi cấu trúc văn hóa truyền thống. Không gian số đã xóa nhòa không gian địa lý của các quốc gia với mạng xã hội như Tik Tok, Netflix, Game online, Zalo... Văn hóa sáng tạo lên ngôi, trở thành quyền lực mềm của nhiều quốc gia (như Hàn Quốc, Singapore, Anh, Mỹ), trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, có khả năng chiếm khoảng 3% GDP toàn cầu và sẽ còn hơn nữa.
Kiến trúc đô thị bước vào kỷ nguyên sinh thái với kiến trúc xanh, đô thị xanh, đô thị thông minh, đô thị các-bon thấp để đối phó và thích ứng với thiên tai lũ lụt, ngập úng, ô nhiễm môi trường và sự tăng nhiệt ở đô thị bởi biến đổi khí hậu diễn ra ngày càng phức tạp trên phạm vi toàn cầu. Kỷ nguyên sinh thái cũng sẽ làm thay đổi tư duy của các nhà lập quy hoạch truyền thống với tầm nhìn ngắn hạn chỉ từ 20 - 30 hay 40 năm, mà thay vào đó là các bản quy hoạch bền vững, thông minh có tầm nhìn đến 100 năm hay hơn nữa với sự tham gia của AI, IoT và dữ liệu lớn, để có nhiều kịch bản thích ứng trước biến đổi khí hậu, vì cuộc sống bền vững, an toàn của con người, của cộng đồng. Kỷ nguyên sinh thái cũng đặt ra cho kiến trúc sư những vấn đề phải giải quyết trong quá trình kiến tạo một ngôi nhà, một quần cư ở đô thị, nông thôn… nơi trú ngụ của con người, của cộng đồng. Đó không phải là kiến trúc trên bản vẽ với sự trợ giúp của công nghệ số đầy sắc màu, lãng mạn, bay bổng, mà đấy phải là kiến trúc chạm đến trái tim của người sống trong đó, chở che những phận đời mỏng manh, dễ bị tổn thương cũng như làm cho họ dịu nỗi đau, thắp lên niềm tin và hy vọng vào cuộc sống.
Mối quan hệ giữa kiến trúc và sức khỏe là mối quan hệ mật thiết. Một công trình được xây dựng bao gồm thiết kế, bố cục không gian và vật liệu sử dụng đều có ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến sức khỏe thể chất và sức khỏe tinh thần của con người. Một ngôi nhà có kiến trúc tốt, vị trí đặt đúng hướng (lấy vợ hiền hòa, làm nhà hướng Nam), có nhiều cây xanh, cửa sổ vừa đủ để ánh sáng chan hòa (không tối hay sáng gắt, nắng chiếu chói chang), không ẩm thấp, bí bách, thoáng mát sẽ đem đến một không gian trong lành, tươi sáng, thoải mái, nhiều năng lượng cho người ở. Với một quần cư ở đô thị hay nông thôn cũng thế. Bởi bản chất kiến trúc sinh ra là để phục vụ con người, vì con người và đó là sứ mệnh của kiến trúc, của kiến trúc sư.
Trong một thế giới đầy biến động phức tạp, kiến trúc cũng phải chịu nhiều tác động của địa chính trị, của biến đổi khí hậu. Kiến trúc vùng núi phía Bắc, miền Trung - Tây Nguyên khó có thể bền vững trước sức tàn phá kinh hoàng của lũ lụt khi mà rừng phòng hộ đầu nguồn bị con người tàn phá không thương tiếc; khi mà hàng trăm thủy điện nhỏ được xây dựng bởi một giai đoạn quản trị thiếu tầm nhìn, thiếu kiểm soát; khi mà các ngôi nhà ở riêng lẻ, hay quần cư được xây cất với kiến trúc truyền thống, thiếu khả năng chống chịu trước thiên tai, nằm ở các vị trí không an toàn, dễ bị sạt lở, bị lũ cuốn hay ngập lụt.
Kiến trúc đô thị với những tòa nhà cao tầng, bọc kính, đồ sộ, tiện nghi; một hệ thống giao thông hiện đại, với đường trên cao dầy đặc, uốn lượn như những con rắn bằng bê tông và thép khổng lồ, nhưng lúc nào cũng chật cứng phương tiện giao thông cơ giới, ngày ngày thải vào bầu không khí vô vàn tấn khí thải, CO2 cùng tiếng còi xe, tiếng động cơ ôtô, xe máy rền rĩ, chói tai và đường phố luôn úng ngập mỗi khi có mưa to kéo dài.
Và khi đó, một câu hỏi đặt ra không phải là “Kiến trúc ấy, đô thị ấy có đẹp không?” mà là “Kiến trúc ấy, đô thị ấy có lành mạnh không, có an toàn không?”. Nói cách khác “Kiến trúc ấy, đô thị ấy có đáng sống không?”
Mối quan hệ giữa kiến trúc và sức khỏe không phải là mới, nhưng ngày càng được khẳng định bởi các luận cứ khoa học và thực tiễn. Một kiến trúc được thiết kế theo hướng sinh thái không chỉ tiết kiệm năng lượng hay đạt hiệu quả thẩm mỹ, mà kiến trúc đó phải tạo ra môi trường sống lành mạnh cho con người. Mối quan hệ này đã trở thành hướng tiếp cận cốt lõi của kiến trúc đương đại, nơi không gian sống được nhìn nhận như cơ thể thứ hai của con người, nơi có thể nuôi dưỡng thể chất, tinh thần và các mối quan hệ xã hội, sự tương tác giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với cộng đồng và cá nhân với thiên nhiên.
Nói cách khác, kiến trúc không chỉ tạo ra công trình vật chất mà còn kiến tạo môi trường sống, nơi con người được bảo vệ, phát triển và giao tiếp xã hội. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) thì “Sức khỏe là trạng thái thoải mái hoàn toàn về thể chất, tinh thần và xã hội, chứ không chỉ là không có bệnh tật hay thương tật”. Như vậy, khái niệm sức khỏe ngày nay không còn giới hạn trong phạm vi y học, mà mở rộng thành một hệ giá trị, bao gồm: Sức khỏe thể chất; sức khỏe tinh thần và sức khỏe xã hội. Với cách hiểu như thế, thì kiến trúc không chỉ là sản phẩm có tính nghệ thuật cao, mà kiến trúc còn là phương tiện quan trọng góp phần định hình chất lượng sống, trạng thái sức khỏe toàn diện và ở một chừng mực nào đó tạo nên nhân cách của con người.
Mối liên hệ giữa kiến trúc và sức khỏe được thể hiện rất rõ ở một số yếu tố sau:
+ Kiến trúc tác động trực tiếp đến sức khỏe: Thiết kế thông gió tốt giúp lưu thông không khí, giảm thiểu các chất gây ô nhiễm trong nhà (như nấm mốc, bụi) từ đó giảm nguy cơ mắc các bệnh về đường hô hấp và dị ứng. Thiết kế đảm bảo ánh sáng tự nhiên sẽ giúp cơ thể điều chỉnh đồng hồ sinh học, cải thiện chất lượng giấc ngủ, tăng cường hệ miễn dịch. Vật liệu sử dụng trong kiến trúc ít phát thải độc hại, không trơn trượt sẽ giúp ngăn ngừa các vấn đề sức khỏe do phơi nhiễm hóa chất, chấn thương khi hoạt động.
+ Kiến trúc tác động đến sức khỏe tinh thần và cảm xúc con người: Yếu tố này thể hiện rất rõ khi công trình có không gian xanh, hay cửa sổ lớn, tầm nhìn khoáng đạt ra thiên nhiên sẽ làm giảm mức độ căng thẳng (stress), hạ huyết áp và tăng cảm xúc thư thái. Màu sắc công trình cũng tạo cảm giác thân thiện, ấm áp (màu vàng, cam), hay tạo cảm giác tĩnh lặng, thư thái (màu xanh dương, xanh lá). Kiến trúc có khả năng cách âm tốt, kiểm soát được tiếng ồn xung quanh sẽ làm tăng khả năng tập trung, hiệu suất làm việc, học tập, giảm mệt mỏi tinh thần (nhà ở, trường học, công sở, y tế).
+ Kiến trúc đô thị và sức khỏe cộng đồng: Ở quy mô lớn hơn, quy hoạch đô thị với không gian công cộng, không gian xanh có ảnh hưởng rộng lớn đến sức khỏe cộng đồng. Một đô thị có nhiều công viên, hồ nước, quảng trường, phố đi bộ, không gian công cộng nơi con người dễ tương tác với nhau, tương tác với cộng đồng, với thiên nhiên bằng các hoạt động vui chơi, giải trí… chống lại sự cô độc, thúc đẩy sức khỏe tinh thần, nuôi dưỡng niềm tin vào cuộc sống. Quy hoạch đô thị tốt, lấy con người làm trung tâm sẽ đảm bảo cho người dân quyền tiếp cận dễ dàng các dịch vụ thiết yếu của đời sống (như y tế, giáo dục, chợ, trung tâm thương mại…) thông qua hệ thống giao thông công cộng thuận tiện, giảm thiểu phương tiện cá nhân (ôtô, xe máy), thúc đẩy lối sống năng động (đi bộ, đi xe đạp). Đô thị sẽ không bị ngập lụt kéo dài khi mưa bão lớn. Giao thông đường phố không bị ùn tắc, kẹt xe. Vỉa hè thông thoáng, thuận tiện cho người đi bộ. Đường phố nhiều cây xanh, tạo bóng mát, giảm nhiệt đô thị vào mùa hè, hấp thụ CO2, tăng cường ô-xi.
Và như thế, một đô thị không chỉ đẹp về kiến trúc, về thẩm mỹ không gian mà còn phải là một môi trường sống, làm việc, học tập tối ưu cho sức khỏe, hạnh phúc của cư dân.
Nước ta đã và đang hứng chịu những trận bão lũ kinh hoàng xảy ra ở nhiều tỉnh miền núi phía Bắc, Đồng bằng Bắc bộ (tháng 9 - 10) và hiện nay là ở nhiều tỉnh miền Trung - Tây Nguyên như Huế, Đà Nẵng, Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng, Quảng Trị… để lại thiệt hại vô cùng lớn về người và của cho nhà nước và nhân dân. Lũ cuốn, ngập lụt đã tàn phá, làm hư hỏng nặng hàng chục ngàn ngôi nhà ở, hàng trăm trường học, cơ sở y tế, giáo dục. Nhiều làng, bản bị lũ cuốn trôi, hay bị vùi lấp do sạt lở đất. Hậu quả do thiên tai gây ra vô cùng thảm khốc, nhưng cũng cho chúng ta những bài học lớn về công tác lập quy hoạch điểm dân cư nông thôn, quy hoạch đô thị, trong thiết kế kiến trúc công trình. Khi phải gồng mình chống chịu với bão lũ, công tác cứu hộ, cứu nạn đảm bảo an toàn cho người dân là nhiệm vụ cao nhất, tối thượng của chính phủ, chính quyền địa phương, lực lượng vũ trang và cộng đồng.
Với kiến trúc sư, thiết kế bền vững để ứng phó và thích ứng với biến đổi khí hậu là yêu cầu cấp thiết. Bởi trước khi nói đến kiến trúc có bản sắc, kiến trúc vì sức khỏe con người, thì trước tiên con người phải được sống trong những ngôi nhà bền vững, những cụm dân cư bền vững, những đô thị bền vững.
Và kiến trúc xanh, kiến trúc sinh thái là kiến trúc của kỷ nguyên chúng ta đang hướng đến.
