Hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật là cơ sở khoa học rất quan trọng để căn cứ lựa chọn hình thức đầu tư, xác định tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư. 
Việc hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật cho các dự án đường sắt trọng điểm đang trở thành nhiệm vụ cấp thiết, đóng vai trò như “kim chỉ nam” để bảo đảm các bước triển khai được đồng bộ, an toàn và hiệu quả. Đây là cơ sở quan trọng để lựa chọn công nghệ, phương thức đầu tư và kêu gọi nguồn lực, hướng tới hình thành một hệ thống hạ tầng đường sắt hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dài.
Nhanh chóng định hình hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn
Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính vừa biểu dương Bộ Xây dựng, Bộ KH&CN, các cơ quan, đơn vị đã có nhiều nỗ lực, cố gắng trong thực hiện nhiệm vụ được giao liên quan đến việc triển khai các dự án đường sắt trọng điểm quốc gia. Đến nay, bộ tiêu chuẩn, quy chuẩn liên quan đã định hình cơ bản.
Đặc biệt, các tiêu chuẩn, quy chuẩn liên quan là cơ sở khoa học rất quan trọng để căn cứ thực hiện các bước tiếp theo như lựa chọn hình thức đầu tư, xác định tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư…, bảo đảm các dự án đường sắt sẽ được thực hiện đồng bộ, an toàn và hiệu quả. Quan điểm này đã được Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo xuyên suốt tại rất nhiều văn bản, cần được các cơ quan, đơn vị liên quan nghiêm túc quán triệt.
Thủ tướng Phạm Minh Chính yêu cầu Bộ KH&CN chủ trì, cùng Bộ Xây dựng và các Bộ, cơ quan liên quan, căn cứ luật pháp và tình hình Việt Nam, thông lệ quốc tế và các tiêu chuẩn ISO, khẩn trương hoàn thiện bộ quy chuẩn, tiêu chuẩn Việt Nam trên cơ sở tham khảo, kế thừa, tiếp thu các tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc tế; công bố theo thẩm quyền và quy định, nếu vượt thẩm quyền thì báo cáo cấp có thẩm quyền.
Nghị quyết của Quốc hội về chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng đã cho phép đầu tư dự án với tốc độ thiết kế tối đa 160 km/h, Thủ tướng chỉ đạo các cơ quan nghiên cứu, đề xuất lựa chọn công nghệ phù hợp nhất, hiệu quả nhất và xây dựng quy chuẩn, tiêu chuẩn theo công nghệ đó.
Tương tự, với Dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, chủ trương của Trung ương, Bộ Chính trị và Nghị quyết của Quốc hội đã xác định tốc độ thiết kế 350 km/h, Thủ tướng yêu cầu các cơ quan nghiên cứu lựa chọn công nghệ phù hợp nhất, hiệu quả nhất và xây dựng quy chuẩn, tiêu chuẩn theo công nghệ đó.
Thủ tướng cũng yêu cầu các cơ quan công bố công khai các quy chuẩn, tiêu chuẩn nói trên để áp dụng cho các dự án, triển khai đầu tư, kêu gọi đầu tư theo các hình thức đầu tư công, đầu tư PPP và các hình thức đầu tư sử dụng nguồn vốn hợp pháp khác; từ nay đến tháng 10/2025 cần hoàn thành việc công bố các tiêu chuẩn, quy chuẩn để khẩn trương triển khai các bước công việc tiếp theo. Trên cơ sở đó xem xét lựa chọn phương thức đầu tư, nhà đầu tư theo đúng quy trình, thủ tục, thẩm quyền và quy định pháp luật trong tháng 10/2025; đồng thời, báo cáo Thủ tướng Chính phủ những nội dung vượt thẩm quyền.
Sẵn sàng cho kỷ nguyên mới của đường sắt
Chỉ đạo rà soát, tổng hợp, hệ thống hóa đầy đủ các tiêu chuẩn hiện hành trong lĩnh vực đường sắt, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh yêu cầu, hệ thống đường sắt cần được phân loại thành 3 nhóm chính để thuận tiện cho việc rà soát và áp dụng tiêu chuẩn, gồm: Đường sắt đô thị; đường sắt thông thường có vận tốc dưới 200 km/h; đường sắt tốc độ cao, với vận tốc từ trên 200 km/h đến dưới 400 km/h. Từ đó, các đơn vị có trách nhiệm tiếp tục rà soát, thống kê các tiêu chuẩn hiện hành gồm cả tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) và tiêu chuẩn quốc tế đã được cho phép vận dụng tại Việt Nam.
Theo yêu cầu của Bộ trưởng Trần Hồng Minh, cần xác định rõ từng tiêu chuẩn thuộc nhóm danh mục nào trong chuỗi các yếu tố kỹ thuật như kết cấu hạ tầng, thông tin tín hiệu, phương tiện, an toàn vận hành... Song hành với đó, mỗi tiêu chuẩn cần được đánh giá về mức độ khả thi khi áp dụng đối với từng loại hình đường sắt.
Theo Thứ trưởng Phạm Minh Hà, với các dự án có công nghệ phức tạp, đặc biệt là trong các lĩnh vực mà Việt Nam chưa có kinh nghiệm triển khai, thì công tác thẩm định công nghệ cần được thực hiện sớm, thậm chí cần làm trước cả bước thẩm định dự án. Trường hợp dự án đường sắt tốc độ cao cũng không ngoại lệ.
Trước mắt, cần tiến hành rà soát, thống kê các tiêu chuẩn có thể dùng chung cho lĩnh vực đường sắt, đồng thời nghiên cứu thêm các tiêu chuẩn quốc tế có khả năng áp dụng tại Việt Nam. Khi công nghệ đã được xác định, có thể triển khai ngay mà không lo thiếu tiêu chuẩn để thực hiện.
Thứ trưởng Nguyễn Danh Huy nhìn nhận, yêu cầu cấp thiết hiện nay là xác định các thông số kỹ thuật chủ yếu của dự án đường sắt. Trên cơ sở đó, đơn vị tư vấn có trách nhiệm lựa chọn công nghệ phù hợp và đề xuất danh mục tiêu chuẩn áp dụng cho dự án.
Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật cho phép dự án áp dụng đồng thời cả TCVN và tiêu chuẩn nước ngoài, phải đảm bảo tính tương thích với công nghệ lựa chọn. Việc kết hợp linh hoạt các nguồn tiêu chuẩn là một lợi thế trong bối cảnh Việt Nam đang tiếp cận công nghệ tiên tiến toàn cầu, đặc biệt trong lĩnh vực đường sắt tốc độ cao.
Theo PGS.TS Lê Trung Thành - Vụ trưởng Vụ KHCNMT&VLXD (Bộ Xây dựng), việc xây dựng quy chuẩn kỹ thuật và tiêu chuẩn về đường sắt tốc độ cao được thực hiện theo quy định của Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật.
Trong lĩnh vực đường sắt, trước đây Bộ GTVT (nay là Bộ Xây dựng) đã xây dựng và công bố 11 quy chuẩn kỹ thuật quốc gia (QCVN) cùng 130 TCVN có thể áp dụng cho một số hạng mục liên quan đến đường sắt tốc độ cao, đường sắt điện khí hóa và đường sắt đô thị. Các lĩnh vực đã được bao phủ bao gồm công trình, phương tiện, thông tin tín hiệu và điều khiển, điện, sức kéo.
Đặc biệt với đường sắt tốc độ cao là loại hình mới, các tiêu chuẩn kỹ thuật hiện hành chủ yếu tập trung vào phần kết cấu hạ tầng giao thông. Tính đến thời điểm hiện tại, Việt Nam đã công bố được 81 TCVN dùng cho các công trình kết cấu hạ tầng.
Bên cạnh đó, đang có 36 dự thảo TCVN tiếp tục được xây dựng trên cơ sở tham khảo tiêu chuẩn châu Âu và các tiêu chuẩn quốc tế có thể áp dụng tại Việt Nam. Nếu được thông qua, tổng số tiêu chuẩn Việt Nam có thể áp dụng cho đường sắt tốc độ cao sẽ lên tới 117 TCVN.
Tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật liên quan là cơ sở khoa học rất quan trọng để căn cứ lựa chọn hình thức đầu tư, xác định tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư.
