Dự thảo Nghị quyết đề xuất cơ chế xử lý đặc thù đối với một số vi phạm liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và đổi mới sáng tạo. Cơ quan thẩm tra yêu cầu xác định rõ phạm vi áp dụng đối với vi phạm có yếu tố đất đai, bảo đảm không chồng chéo pháp luật và không để chính sách bị lợi dụng. Sáng 3/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội nghe Tờ trình và Báo cáo thẩm tra dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng
Trình bày Tờ trình, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang cho biết, dự thảo Nghị quyết được xây dựng nhằm thể chế hóa các chủ trương của Đảng về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; phát triển kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân; thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.
Dự thảo cũng nhằm khắc phục những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn xử lý vi phạm; tạo cơ sở pháp lý bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, không tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
Theo Tờ trình, việc xem xét, xử lý vi phạm phải dựa trên hiệu quả chính trị, kinh tế, xã hội; thể hiện chính sách nhân văn, khoan hồng của Đảng và Nhà nước, đồng thời không làm giảm hiệu quả phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
Dự thảo Nghị quyết gồm 3 chương, 13 điều, quy định cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Bốn nguyên tắc cốt lõi được đề xuất gồm: khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung; khoan hồng, giảm nhẹ đối với hành vi vi phạm nhưng vì lợi ích chung; ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính, coi xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng; xử lý nghiêm hành vi lợi dụng Nghị quyết để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
Dự thảo giải thích 9 thuật ngữ để thống nhất áp dụng, trong đó có “không tham nhũng”, “vì lợi ích chung”, “hậu quả thiệt hại”, “khắc phục hậu quả thiệt hại”, “mang lại hiệu quả kinh tế, xã hội cho địa phương, đất nước” và các nhóm vi phạm thuộc phạm vi điều chỉnh.
Chương II của dự thảo quy định bốn nhóm chính sách hình sự, gồm: không truy cứu trách nhiệm hình sự; loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gặp rủi ro, thiệt hại do ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự và miễn trách nhiệm hình sự.
Mỗi chính sách được áp dụng theo những điều kiện cụ thể. Dự thảo đồng thời quy định trình tự, thủ tục tố tụng hình sự, thi hành án hình sự và xử lý kỷ luật tương ứng đối với cán bộ, công chức, viên chức, người thuộc lực lượng vũ trang.
Nghị quyết dự kiến được thực hiện trong 3 năm. Trường hợp Nghị quyết hết hiệu lực nhưng thời gian tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để người vi phạm khắc phục hậu quả vẫn còn thì tiếp tục thực hiện đến hết thời hạn, nhưng không quá 2 năm.
Không dùng tiền để được miễn trách nhiệm
Trình bày Báo cáo thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Phan Văn Mãi cho biết, cơ quan thẩm tra cơ bản nhất trí với sự cần thiết ban hành Nghị quyết nhằm kịp thời thể chế hóa chủ trương của Đảng, xử lý các vấn đề cấp thiết khi một số luật chưa được sửa đổi, bổ sung và tháo gỡ vướng mắc trong giải quyết các vụ việc, vụ án.
Ủy ban Kinh tế và Tài chính đề nghị tiếp tục bám sát các chủ trương về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; lượng hóa tiêu chí phân loại vi phạm và điều kiện áp dụng chính sách khoan hồng; thiết lập cơ chế kiểm soát, giám sát chặt chẽ, ngăn ngừa việc lợi dụng chính sách, bảo đảm nguyên tắc không có vùng cấm, không có ngoại lệ.
Đối với phạm vi điều chỉnh, Ủy ban cơ bản nhất trí áp dụng cơ chế đặc thù cho các hành vi vi phạm liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Tuy nhiên, cơ quan soạn thảo cần xác định rõ nội hàm của từng lĩnh vực, tránh quy định quá rộng hoặc không thống nhất với các luật chuyên ngành.
Đáng chú ý, về chính sách không truy cứu trách nhiệm hình sự, đa số ý kiến tán thành áp dụng đối với trường hợp không tham nhũng, thực hiện vì lợi ích chung, hoạt động đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, không còn khiếu nại, tố cáo, không gây thất thoát, lãng phí hoặc đã khắc phục toàn bộ hậu quả.
Cơ quan thẩm tra đề nghị cân nhắc điều kiện người vi phạm phải “đã khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và xử lý tội phạm”. Điều kiện này có thể thu hẹp phạm vi áp dụng chính sách khoan hồng và dẫn đến cách xử lý không thống nhất giữa những trường hợp vi phạm có tính chất tương tự.
Đối với việc loại trừ trách nhiệm hình sự khi xảy ra rủi ro, thiệt hại trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Ủy ban nhận định đây là chính sách mới nhằm khuyến khích sáng tạo, chấp nhận rủi ro có kiểm soát.
Dự thảo cần làm rõ đối tượng áp dụng là người “gây thiệt hại” hay người “gặp thiệt hại”; rà soát quan hệ với quy định của Bộ luật Hình sự về rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới. Điều kiện, tiêu chí áp dụng cũng phải được quy định cụ thể, bảo đảm khách quan, minh bạch và không bị lợi dụng.
Đối với cơ chế tạm hoãn, miễn, giảm trách nhiệm hình sự và hình phạt, đa số ý kiến tán thành chủ trương nhưng đề nghị xác định rõ loại hình phạt được áp dụng; lượng hóa tỷ lệ khắc phục hậu quả tối thiểu; quy định điều kiện đối với người tiếp tục khắc phục hậu quả trong quá trình thi hành án; thống nhất thuật ngữ với Bộ luật Hình sự và pháp luật về thi hành án hình sự.
Ủy ban Kinh tế và Tài chính lưu ý, khắc phục hậu quả là điều kiện quan trọng nhưng không thể là căn cứ duy nhất để miễn trách nhiệm hình sự. Việc xem xét phải dựa trên tính chất, mức độ của hành vi, lỗi, động cơ, mục đích, nhân thân, khả năng tái phạm và các yếu tố liên quan.
Quy định phải tránh tạo ra cách hiểu người có tiềm lực tài chính có thể dùng tiền khắc phục hậu quả để được miễn trách nhiệm hình sự, làm giảm tính răn đe và ảnh hưởng đến nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật. Có ý kiến đề nghị nghiên cứu bổ sung cơ chế tha tù trước thời hạn có điều kiện.
Về thời hạn thực hiện, cơ quan thẩm tra cơ bản tán thành việc áp dụng Nghị quyết trong 3 năm để có thời gian kiểm nghiệm và đánh giá chính sách. Tuy nhiên, dự thảo cần xác định rõ ngày có hiệu lực, quy định chuyển tiếp, quan hệ với Bộ luật Hình sự sửa đổi và cách xử lý hiệu lực của Nghị quyết khi các chính sách đã được luật hóa.
Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị làm rõ phạm vi áp dụng đối với vi phạm có yếu tố đất đai, tránh chồng chéo hoặc hình thành khoảng trống pháp lý trong quá trình tổ chức thực hiện.
