Ngày 27/10, thảo luận tại Hội trường về dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), đại biểu Đào Chí Nghĩa - đoàn ĐBQH TP Cần Thơ và đại biểu Nguyễn Phương Thủy - đoàn ĐBQH TP Hà Nội đề nghị tiếp tục hoàn thiện Điều 26 về rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ hoặc thử nghiệm mô hình kinh doanh mới.
Phân biệt rủi ro khách quan với hành vi thiếu trách nhiệm
Đại biểu Đào Chí Nghĩa cho rằng, cần có cơ chế bảo vệ rõ ràng đối với hoạt động nghiên cứu được thực hiện đúng quy định. Tuy nhiên, các cụm từ “đầy đủ biện pháp phòng ngừa” hoặc “không áp dụng đúng quy trình” tại Điều 26 có thể dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau.
Đại biểu Đào Chí Nghĩa đề nghị phân biệt rõ rủi ro khách quan xảy ra dù đã tuân thủ đúng yêu cầu chuyên môn với hành vi gây thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ hoặc thiếu trách nhiệm trong quá trình nghiên cứu, thử nghiệm.
Đối với khoản 1 Điều 26, việc xác định rủi ro khách quan không chỉ căn cứ vào đề án đã được phê duyệt và việc tuân thủ quy trình. Cần xem xét người thực hiện đã áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa cần thiết hay chưa, thiệt hại có thể dự báo hoặc ngăn ngừa được hay không.
Đối với khoản 2, đại biểu Đào Chí Nghĩa đề nghị bổ sung yêu cầu xác định đầy đủ lỗi chủ quan, nguyên nhân khách quan, quan hệ nhân quả và các yếu tố cấu thành tội phạm. Qua đó, tránh việc mặc nhiên truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ vì có vi phạm quy trình hoặc xảy ra thiệt hại.
Bên cạnh việc làm rõ căn cứ xác định trách nhiệm hình sự trong nghiên cứu, thử nghiệm, các đại biểu còn đề nghị xem xét phạm vi áp dụng Điều 26 đối với hoạt động đổi mới sáng tạo và thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung.
Cân nhắc mở rộng phạm vi bảo vệ với điều kiện chặt chẽ
Đại biểu Nguyễn Phương Thủy đề nghị làm rõ phạm vi điều chỉnh của Điều 26; cân nhắc mở rộng phạm vi loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro khách quan trong hoạt động đổi mới sáng tạo nói chung và thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung.
Theo đại biểu Nguyễn Phương Thủy, cần làm rõ sự khác biệt giữa điểm a và điểm b khoản 1 Điều 26, xem xét thiết kế quy định theo hướng khái quát hơn. Quy định cũng cần tương thích với chủ trương khuyến khích đổi mới, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.
Đại biểu Nguyễn Phương Thủy đề nghị nghiên cứu xác lập nguyên tắc chung về xử lý rủi ro khách quan trong những hoạt động này, với điều kiện và giới hạn chặt chẽ. Đây không phải là việc miễn trách nhiệm hình sự chỉ vì người thực hiện có động cơ tốt hoặc vì mục tiêu công, mà là tạo cơ sở pháp lý để đánh giá đầy đủ tính hợp pháp của hành vi, mức độ lỗi và việc tuân thủ các yêu cầu phòng ngừa rủi ro.
Đại biểu Nguyễn Phương Thủy cũng lưu ý, nếu từng luật, nghị quyết đều bổ sung cơ chế miễn, giảm hoặc không xử lý trách nhiệm với phạm vi, điều kiện riêng, trong khi Bộ luật Hình sự chưa có nguyên tắc chung đủ rõ, sẽ có nguy cơ hình thành các cơ chế phân tán, thiếu đồng bộ và khó áp dụng thống nhất.
Trường hợp chưa mở rộng Điều 26, đại biểu Nguyễn Phương Thủy đề nghị rà soát các quy định về miễn, giảm hoặc loại trừ trách nhiệm trong những luật đã ban hành và các dự thảo luật, nghị quyết đang được Quốc hội xem xét. Nội dung rà soát cần xác định rõ loại trách nhiệm được xử lý, điều kiện áp dụng và mối quan hệ với Bộ luật Hình sự để có phương án sửa đổi, bổ sung hoặc hướng dẫn phù hợp.
Các góp ý đối với Điều 26 tập trung vào hai vấn đề: làm rõ điều kiện loại trừ trách nhiệm hình sự và cân nhắc mở rộng phạm vi áp dụng. Việc phân biệt rủi ro khách quan với hành vi có lỗi cần căn cứ vào yêu cầu chuyên môn, biện pháp phòng ngừa, quan hệ nhân quả và các yếu tố cấu thành tội phạm.
Dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) được Quốc hội thảo luận tại Hội trường ngày 27/10, cùng dự thảo Nghị quyết về việc thi hành Bộ luật. Bên cạnh quy định về rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm và đổi mới sáng tạo tại Điều 26, dự thảo bổ sung 11 tội danh mới; mở rộng thêm 24 tội danh thuộc phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại; quy định 35 tội danh phải chịu trách nhiệm hình sự từ giai đoạn chuẩn bị phạm tội.
Các tội danh mới liên quan đến bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng; tài sản mã hóa, thị trường mã hóa; tổ chức khai thác thủy sản trái phép; an ninh mạng; phổ biến và tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; thành lập, tham gia nhóm tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia.
Dự thảo đồng thời hoàn thiện các quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, miễn trách nhiệm hình sự, giảm hình phạt và xóa án tích; đề xuất bỏ một số tội danh, loại bỏ một số hành vi trong cấu thành tội phạm và nâng ngưỡng định lượng bằng tiền làm căn cứ xử lý hình sự ở nhiều tội danh.
Về hình phạt tử hình, dự thảo đề xuất bỏ đối với 6 tội danh, chỉ giữ lại ở 4 tội danh. Phạm vi thu hẹp hình phạt này, nhất là đối với tội mua bán trái phép chất ma túy và tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, còn có ý kiến khác nhau giữa các đại biểu. Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo để trình Quốc hội xem xét, thông qua tại kỳ họp này.

Các đại biểu Quốc hội đề nghị làm rõ tiêu chí xác định rủi ro khách quan, tránh mặc nhiên truy cứu trách nhiệm hình sự khi nghiên cứu, thử nghiệm gây thiệt hại. 



