Lận đận xây dựng thị trường điện cạnh tranh

Xin bắt đầu từ một thông tin được đăng tải trên trang điện tử của Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) ngày 12/11/2013 có tựa đề “Sau năm 2023: Sẽ thực hiện thị trường bán lẻ điện cạnh tranh hoàn chỉnh”. Đây là yêu cầu của Thủ tướng Chính phủ theo Quyết định số 63/2013/QĐ-TTg ngày 08/11/2013 quy định về lộ trình, các điều kiện và cơ cấu ngành điện để hình thành và phát triển các cấp độ thị trường điện lực tại Việt Nam. 

Theo đó, thị trường điện lực được hình thành và phát triển qua 3 cấp độ, đáp ứng đầy đủ các điều kiện về kết cấu hạ tầng cũng như năng lực hoạt động của các đơn vị tham gia thị trường, đó là:

Cấp độ 1 - Thị trường phát điện cạnh tranh: Tiếp tục thực hiện thị trường phát điện cạnh tranh đến hết năm 2014.

Cấp độ 2 - Thị trường bán buôn điện cạnh tranh được chia thành 2 giai đoạn. Giai đoạn từ năm 2015-2016: Thực hiện thị trường bán buôn điện cạnh tranh thí điểm. Giai đoạn từ năm 2017-2021: Thực hiện thị trường bán buôn điện cạnh tranh hoàn chỉnh.

Cấp độ 3 - Thị trường bán lẻ điện cạnh tranh, được chia thành 2 giai đoạn. Giai đoạn từ năm 2021-2023: Thực hiện thị trường bán lẻ điện cạnh tranh thí điểm. Giai đoạn từ sau năm 2023: Thực hiện thị trường bán lẻ điện cạnh tranh hoàn chỉnh.

Đến nay, nếu chiểu theo thời hạn được Chính phủ giao phó tại Quyết định số 63/2013/QĐ-TTg thì việc thực hiện thị trường bán buôn điện cạnh tranh hoàn chỉnh đã chậm mất đến 9 năm (!).

Theo các chuyên gia phân tích, sự chậm trễ này khi đi tìm hiểu nguyên nhân lại khó khăn tựa như giải mã những mối liên quan nhằng nhịt trong một “hộp đen” vậy.

Ở đây có nguyên nhân do EVN vẫn là đơn vị duy nhất nắm giữ khâu truyền tải và độc quyền phần lớn khâu phân phối. Điều này gây khó khăn trong việc tạo ra một sân chơi bình đẳng thực sự cho các đơn vị mua và bán buôn độc lập.

Lại có nguyên nhân vì giá bán lẻ hiện hành vẫn chịu nhiều kiểm soát, chưa tách bạch rõ ràng chi phí. Việc thực hiện bù chéo giữa các nhóm khách hàng làm sai lệch tín hiệu thị trường, khiến các nhà đầu tư khó tính toán biên độ lợi nhuận.

Một nguyên nhân nữa, các giao dịch trong thị trường bán buôn đòi hỏi hệ thống điều độ Hệ thống điện Quốc gia phải xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ với độ chính xác tuyệt đối và vận hành độc lập hoàn toàn, nhưng hạ tầng công nghệ lõi và hệ thống đo đếm thông minh hiện vẫn đang trong quá trình hoàn thiện…

Đến nay, với 142 điều của Thông tư số 29/2026/TT-BCT, nhiều vướng mắc trên đây đã được Bộ Công Thương tháo gỡ nhưng “hình ảnh độc quyền” của EVN vẫn đang còn để lại nhiều ám ảnh cho một thị trường minh bạch và bình đẳng như mong muốn.

Sau nhiều năm vật lộn thiết kế và vận hành thị trường bán buôn điện cạnh tranh, nay tiếp tục sang phần bán lẻ. Trong cuộc toạ đàm "Phát triển bền vững ngành điện - Những vấn đề đặt ra" do Cổng thông tin điện tử Chính phủ tổ chức gần đây, TS Nguyễn Sĩ Dũng - nguyên Phó chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, người điều phối chương trình đã đặt câu hỏi tới đại diện Bộ Công Thương, về việc EVN có phải là kênh phân phối, bán điện trực tiếp, duy nhất tới người tiêu dùng cuối cùng hay không?

Phó cục trưởng Cục Điện lực Trịnh Quốc Vũ cho biết hiện nay, EVN không phải là đơn vị bán lẻ điện duy nhất trên toàn quốc. Bên cạnh EVN còn có 742 doanh nghiệp mua buôn và bán lẻ điện với thị phần chiếm khoảng 8,59%. Như vậy, thị phần theo sản lượng điện thương phẩm mà EVN bán cho các khách hàng sử dụng điện chiếm khoảng 91,4%.

Không ít người ngỡ ngàng, sau 13 năm thực hiện Quyết định số 63/2013/QĐ-TTg của Chính phủ, với sự chênh lệch thị phần một trời một vực như vậy thật dễ dàng nhận thấy rằng, việc thực hiện thị trường bán lẻ điện cạnh tranh hoàn chỉnh của nước nhà quả còn nhiều gian nan. Làm sao con số 8,59% kia có thể tự tin bình đẳng với con số 91,41%?

Khó khăn xuất hiện ngay trong nội tại của EVN. Tại diễn đàn "Xây dựng thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch" chiều 18/12/2025, Trưởng ban Kinh doanh và mua bán điện của EVN Nguyễn Quốc Dũng cho rằng cần hết sức cẩn trọng trong việc triển khai đến giai đoạn bán lẻ điện cạnh tranh. Ông cho biết tại các quốc gia trên thế giới áp dụng mô hình thị trường điện riêng, có quốc gia chỉ dừng lại ở thị trường bán buôn điện cạnh tranh. Có nước tiến đến thị trường bán lẻ rồi quay lại chỉ bán buôn. Tại Mỹ, nhiều bang chưa mở cửa với thị trường bán lẻ điện.

Ông Nguyễn Quốc Dũng lập luận các nước muốn triển khai thị trường bán lẻ phải đáp ứng một số tiêu chí. Một trong số đó là phụ tải đạt mức gần như bão hòa hoặc tăng trưởng thấp khoảng 1 - 2%, dẫn tới chi phí vốn đầu tư lưới truyền tải thấp. Khi ấy, thị trường bán lẻ được vận hành dựa trên chất lượng dịch vụ, nhằm tăng tính cạnh tranh giữa các đơn vị cung ứng. Bên cạnh đó, dự phòng trên lưới điện cần đảm bảo 30% trở lên. Tức là cung điện phải luôn lớn hơn cầu, từ đó mới tạo sự cạnh tranh, kéo giá giảm. Đây là vấn đề cốt yếu của thị trường bán lẻ.

Điều đó cũng có nghĩa là EVN chưa sẵn sàng cho thị trường bán lẻ điện này và con số thị phần 91,4% kia cũng rất khó hạ xuống mức có thể cạnh tranh lành mạnh, công bằng!

Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã đặt ra mục tiêu thiết lập một “thị trường năng lượng cạnh tranh, minh bạch, hiệu quả, phù hợp với thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”.

Nhằm tập trung huy động mọi nguồn lực xã hội, khuyến khích mạnh mẽ khu vực tư nhân tham gia phát triển năng lượng, Nghị quyết nhấn mạnh nhiều định hướng quan trọng, như phát triển thị trường điện theo hướng tăng cường tính cạnh tranh, minh bạch, hiệu quả, đồng bộ với bảo đảm an ninh năng lượng; triển khai thực hiện hiệu quả cơ chế mua bán điện trực tiếp, đồng thời tăng cường quyền lựa chọn của khách hàng sử dụng điện trong việc tiếp cận và lựa chọn đơn vị cung cấp điện phù hợp với nhu cầu; xây dựng và hoàn thiện hệ thống giao dịch điện, bao gồm cơ chế hợp đồng mua bán điện (PPA) minh bạch, ổn định, dài hạn, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhà đầu tư…

Cùng với đó, thực tiễn cả trong nước và trên thế giới đã chứng minh rằng có cạnh tranh thì mới có thể huy động tối đa nguồn vốn tư nhân để phát triển ngành điện; các nhà máy điện tham gia đấu thầu buộc phải nâng cao hiệu suất để bán điện với mức giá hợp lý, từ đó tối thiểu hóa chi phí sản xuất; khi người tiêu dùng có quyền chọn lựa đơn vị cung cấp (ở cấp độ bán lẻ điện cạnh tranh), các công ty buộc phải cải thiện chất lượng phục vụ và chăm sóc khách hàng; việc vận hành thị trường qua hệ thống điện quốc gia minh bạch sẽ tạo tín hiệu giá công bằng, phản ánh đúng cung - cầu và chi phí sản xuất thực tế… 

Nêu ra định hướng chiến lược của Đảng và Chính phủ và bài học từ thực tiễn như vậy để thấy rằng, con đường thiết kế và vận hành thị trường bán lẻ điện cạnh tranh sắp tới là tất yếu, khó mấy cũng phải làm.

Kết luận bài này, xin đưa một tin vui được đăng tải từ Báo điện tử Chính phủ hôm 01/6/2026, đó là sau khi được Công ty tư vấn năng lượng toàn cầu Schneider Electric tư vấn, Samsung Electronics trở thành doanh nghiệp tiên phong mua điện năng lượng tái tạo (điện mặt trời) trực tiếp từ một đơn vị phát điện tư nhân theo cơ chế DPPA, điểm khởi đầu cho thị trường mua bán điện trực tiếp tại Việt Nam.

Có thể hiểu cơ chế DPPA là cơ chế mua bán điện trực tiếp (Direct Power Purchase Agreement - DPPA) cho phép đơn vị phát điện từ năng lượng tái tạo ký kết hợp đồng mua bán điện trực tiếp với khách hàng sử dụng điện lớn, thay vì mua bán điện hoàn toàn thông qua EVN theo mô hình truyền thống. 

Ấn tượng trong sự kiện này ở chỗ, người bán điện và người mua điện cách nhau hàng ngàn ki-lô-mét, giữa Nhà máy điện mặt trời TTC Đức Huệ 2 ở Tây Ninh và Samsung Electronics tại Thái Nguyên. Có lẽ cũng là lần đầu tiên, EVN có trách nhiệm truyền tải như một dịch vụ shipper vậy!