Quốc hội đã thông qua Luật Xây dựng (sửa đổi) với 91,97% đại biểu tán thành, mở rộng diện miễn Giấy phép, rút ngắn thời gian xử lý thủ tục xuống 7 - 10 ngày và chuyển mạnh trọng tâm sang hậu kiểm… 
Chiều 10/12, Quốc hội thông qua Luật Xây dựng (sửa đổi) với tỷ lệ tán thành 91,97%. Đây là một bước điều chỉnh pháp lý quan trọng, nhằm tháo gỡ các bất cập kéo dài trong thủ tục đầu tư xây dựng, đồng thời tái cấu trúc phương thức quản lý nhà nước theo hướng hiệu quả, minh bạch và phù hợp thực tiễn.
Luật tập trung vào 2 định hướng cải cách lớn: (i) cắt giảm mạnh thủ tục hành chính giai đoạn chuẩn bị dự án; (ii) và chuyển trọng tâm sang hậu kiểm để bảo đảm chất lượng, an toàn công trình.
Cắt giảm thủ tục, mở rộng miễn Giấy phép
Báo cáo tiếp thu, giải trình và chỉnh lý dự thảo Luật, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, Luật xác lập nguyên tắc quản lý mới: một công trình - một thủ tục hành chính, chấm dứt tình trạng lặp lại hồ sơ, thẩm định ở nhiều cơ quan, nhiều cấp trước khi được phép khởi công. Cách tiếp cận dựa trên quản lý rủi ro giúp tập trung nguồn lực kiểm soát những công trình có mức độ nguy hiểm cao, thay vì dàn trải dẫn đến kéo dài thời gian và chi phí xã hội.
Trên cơ sở đó, phạm vi miễn Giấy phép xây dựng được mở rộng cho các công trình thuộc dự án đã thẩm định Báo cáo nghiên cứu khả thi; công trình nằm trong khu vực đã có quy hoạch chi tiết 1/500 bảo đảm an toàn và phù hợp quy hoạch; và một số nhà ở riêng lẻ tại nông thôn (được làm rõ tiêu chí khu vực, quy mô). Như vậy, chỉ các công trình quy mô nhỏ, không phải thẩm định mới tiếp tục thuộc diện cấp phép.
Bên cạnh việc cắt giảm thủ tục, Luật bảo đảm quyền lợi tài sản hợp pháp của chủ đầu tư và người dân. Công trình miễn phép vẫn được xem xét cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất theo Luật Đất đai 2024, chấm dứt tình trạng “xây được nhưng không đăng ký được” gây bức xúc nhiều năm qua.
Mặt khác, quy trình cấp phép xây dựng (nếu phải xin) được cải cách toàn diện: thực hiện trực tuyến toàn trình, giảm đi lại, giảm tiếp xúc hành chính; đơn giản hóa hồ sơ, điều kiện, chỉ còn những tài liệu cốt lõi phục vụ quản lý; tăng trách nhiệm đơn vị thiết kế về tính đúng đắn và phù hợp tiêu chuẩn - quy chuẩn. Thời gian cấp phép được rút ngắn tối đa còn 7 - 10 ngày, thể hiện bước cải cách mạnh mẽ về thủ tục hành chính theo yêu cầu của Chính phủ.
Theo ước tính ban đầu, gói cải cách này có thể giúp giảm tối thiểu 30% thời gian và chi phí xã hội trong thực hiện các thủ tục đầu tư xây dựng, có tác động tích cực tới dòng vốn đầu tư vào hạ tầng, đô thị và nhà ở.
Tăng hậu kiểm, nâng cao trách nhiệm và an toàn công trình
Luật chuyển mô hình quản lý từ tiền kiểm nhiều tầng sang hậu kiểm có trọng tâm, phù hợp thông lệ quốc tế và xu thế quản trị hiện đại. Bãi bỏ thẩm định thiết kế triển khai sau thiết kế cơ sở là thay đổi có tính bước ngoặt, xóa bỏ một khâu kéo dài thời gian nhưng không tăng hiệu quả quản lý tương xứng. Chủ đầu tư trở thành chủ thể chịu trách nhiệm cao nhất trong việc kiểm soát thiết kế và chất lượng xây dựng.
Để bảo đảm quản lý rủi ro trong thi công, Luật quy định kiểm tra xuyên suốt quá trình xây dựng và khi nghiệm thu công trình với số lần, phạm vi và nội dung sẽ được quy định cụ thể trong Nghị định hướng dẫn. Cơ quan chuyên môn về xây dựng và Hội đồng kiểm tra Nhà nước sẽ tăng cường sự hiện diện tại công trường thay vì kiểm tra xác suất như trước.
Hệ thống hậu kiểm được hỗ trợ bởi nhiều công cụ quản lý bổ sung: cơ chế thông báo khởi công bắt buộc; công khai thông tin công trình để dễ giám sát; lắp đặt thiết bị giám sát tại công trình có yêu cầu cao về an toàn; và phát huy giám sát cộng đồng như một kênh cảnh báo sớm, góp phần hạn chế vi phạm ngay từ hiện trường.
Đáng chú ý nội dung phân cấp, Luật chỉ quy định ở mức nguyên tắc, tránh áp đặt cứng nhắc. Việc phân cấp cụ thể cho cấp xã sẽ do UBND cấp tỉnh quyết định tùy theo năng lực nguồn lực và bộ máy quản lý của từng địa phương, tránh tình trạng “hợp pháp hóa trách nhiệm trên giấy”, giao việc vượt quá khả năng cơ sở - nguyên nhân của nhiều rủi ro mất an toàn xây dựng tại cộng đồng dân cư.
Cuối cùng, để bảo đảm tính thống nhất hệ thống pháp luật, các quy định sửa đổi đã được thiết kế đồng bộ với Luật Đất đai, Luật Đấu thầu, Luật Đầu tư, pháp luật môi trường và di sản văn hóa, qua đó cắt giảm từ gốc tình trạng chồng chéo, xung đột pháp lý.
Tóm lại, nhìn tổng thể, Luật Xây dựng (sửa đổi) sẽ tạo ra 3 tác động tích cực lớn: (i) Thúc đẩy môi trường đầu tư và phát triển hạ tầng; rút ngắn chu trình pháp lý, tăng khả năng hiện thực hóa dự án, đặc biệt trong các lĩnh vực phát triển đô thị, nhà ở và giao thông; (ii) Nâng cao tính tự chịu trách nhiệm của chủ đầu tư và nhà thầu thiết kế; trách nhiệm nghề nghiệp được đặt đúng vị trí theo thông lệ quốc tế; (iii) Tăng cường an toàn và chất lượng công trình; hậu kiểm tập trung vào thực tế thi công, nơi phát sinh rủi ro cao nhất.
Để bảo đảm hiệu quả thi hành, cần khẩn trương ban hành Nghị định hướng dẫn với tiêu chí kiểm tra rõ ràng, tránh tạo khoảng trống pháp lý hoặc diễn giải tùy tiện. Nâng cao năng lực chủ đầu tư, đơn vị thiết kế và giám sát thông qua chuẩn hóa năng lực, cấp Chứng chỉ hành nghề và chế tài xử lý vi phạm mạnh mẽ hơn. Hoàn thiện cơ chế giám sát cộng đồng với nền tảng công nghệ số để người dân dễ tiếp cận thông tin và báo cáo sai phạm. Tăng cường kiểm tra nhà nước theo hướng trọng điểm, tập trung vào các dự án có nguy cơ cao về an toàn và môi trường.
