Luật Xây dựng mới đây đã đổi mới tư duy quản lý phát triển, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, tạo lập môi trường đầu tư minh bạch, thuận lợi. 
Việc ban hành Luật Xây dựng số 135/2025/QH15 không chỉ là một bước sửa đổi kỹ thuật của pháp luật chuyên ngành, mà nằm trong dòng chảy hoàn thiện thể chế phát triển theo tinh thần các nghị quyết của Đảng, đặc biệt là yêu cầu mà Đại hội XIII đã đặt ra: đổi mới tư duy quản lý phát triển, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, nâng cao hiệu lực - hiệu quả quản lý nhà nước, tạo lập môi trường đầu tư minh bạch, thuận lợi và bền vững.
Trong bối cảnh đầu tư xây dựng tiếp tục giữ vai trò trụ cột đối với phát triển hạ tầng, đô thị và kinh tế - xã hội, Luật Xây dựng (sửa đổi) 2025 đã lựa chọn cách tiếp cận điều chỉnh tận gốc phương thức quản lý, thay vì chỉ sửa đổi cục bộ thủ tục. Ba nhóm nội dung đổi mới lớn dưới đây thể hiện rõ tư duy đó.
Đổi mới phương thức quản lý đầu tư xây dựng
Điểm mới có tính nền tảng của Luật Xây dựng 2025 là đổi mới cách Nhà nước quản lý hoạt động đầu tư xây dựng, chuyển từ mô hình quản lý thiên về thủ tục sang quản lý theo chuỗi giá trị dự án, bám sát hình thức đầu tư và trách nhiệm của từng chủ thể.
Luật đã mở rộng và làm rõ phạm vi điều chỉnh, xác định đầy đủ các hoạt động từ chuẩn bị dự án, thiết kế, quản lý chi phí, quản lý hợp đồng, đến quyết toán vốn đầu tư và khai thác công trình. Đáng chú ý, lần đầu tiên pháp luật xây dựng quy định rõ phân loại dự án theo hình thức đầu tư: đầu tư công, PPP, dự án đầu tư kinh doanh, thay vì chỉ căn cứ nguồn vốn như trước đây, giúp thống nhất logic quản lý, đặc biệt trong bối cảnh các mô hình đầu tư ngày càng đa dạng, đan xen giữa nhà nước và khu vực tư nhân.
Song song, Luật Xây dựng 2025 chuẩn hóa và linh hoạt hóa hình thức quản lý dự án, trao quyền chủ động nhiều hơn cho chủ đầu tư trong lựa chọn tổ chức quản lý phù hợp với quy mô, tính chất và hình thức đầu tư, đồng thời gắn chặt trách nhiệm pháp lý với quyết định được giao.
Trong quản lý chi phí, Luật đã thiết lập lại các nguyên tắc xác định sơ bộ tổng mức đầu tư và tổng mức đầu tư, cho phép tham khảo dữ liệu chi phí trong nước và quốc tế, từng bước tiệm cận thông lệ quốc tế, khắc phục tình trạng “cứng hóa” định mức gây méo mó quyết định đầu tư, nhằm nâng cao chất lượng chuẩn bị dự án, khâu mà Đại hội XIII đã nhiều lần chỉ rõ là điểm yếu kéo dài của đầu tư công.
Chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm
Nhóm nội dung thứ hai phản ánh rõ tinh thần cải cách thủ tục hành chính theo hướng thực chất, có chọn lọc, gắn với yêu cầu cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh mà Đảng và Chính phủ xác định là nhiệm vụ xuyên suốt, đồng thời không làm suy giảm vai trò quản lý nhà nước đối với các lĩnh vực có rủi ro cao.
Luật Xây dựng 2025 đã điều chỉnh căn bản quy trình lập, thẩm định và phê duyệt dự án, theo hướng phân định rõ hơn trách nhiệm và thẩm quyền giữa người quyết định đầu tư, chủ đầu tư và cơ quan chuyên môn về xây dựng. Đối với nhiều loại dự án, Luật cho phép linh hoạt lựa chọn thiết kế FEED hoặc thiết kế kỹ thuật thay thế thiết kế cơ sở, nhằm rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư, đồng thời phù hợp hơn với đặc thù kỹ thuật của dự án và thông lệ quốc tế.
Một điểm đổi mới quan trọng là việc trao quyền thẩm định, kiểm soát và phê duyệt thiết kế xây dựng triển khai sau dự án cho chủ đầu tư, thay vì cơ quan chuyên môn như trước đây. Tuy nhiên, sự phân quyền này không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý, bởi Luật vẫn duy trì cơ chế thẩm tra bắt buộc đối với các công trình có quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp, ảnh hưởng đến an toàn và lợi ích cộng đồng, qua đó thể hiện rõ định hướng chuyển từ “nhà nước làm thay” sang “nhà nước kiểm soát rủi ro”.
Trong lĩnh vực cấp Giấy phép xây dựng, Luật quán triệt nguyên tắc “mỗi công trình chỉ thực hiện một thủ tục hành chính xuyên suốt từ giai đoạn chuẩn bị dự án đến khởi công xây dựng”, trên cơ sở kế thừa đầy đủ kết quả thẩm định, phê duyệt ở các bước trước. Việc mở rộng các trường hợp được miễn Giấy phép xây dựng không làm giảm yêu cầu quản lý, mà nhằm giảm trùng lặp thủ tục, tiết kiệm thời gian và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp và người dân, phù hợp với định hướng cải cách thể chế mà Đại hội XIII và các nghị quyết Trung ương đã đề ra.
Phân định rõ trách nhiệm của từng chủ thể
Nhóm nội dung thứ ba, Luật Xây dựng 2025 đã đi vào lõi của vấn đề trách nhiệm, khắc phục tình trạng chồng chéo, “vừa đá bóng vừa thổi còi” trong quản lý đầu tư xây dựng.
Luật đã quy định rõ hơn trách nhiệm quản lý nhà nước giữa Trung ương và địa phương, đồng thời gắn trách nhiệm cụ thể cho từng chủ thể: người quyết định đầu tư, chủ đầu tư, tư vấn, nhà thầu và các tổ chức, cá nhân có liên quan. Điểm đáng chú ý là việc bãi bỏ yêu cầu về chứng chỉ năng lực đối với doanh nghiệp, chuyển trọng tâm sang năng lực thực chất của cá nhân hành nghề và trách nhiệm đối với sản phẩm công việc.
Trong quản lý hợp đồng xây dựng, Luật bổ sung các quy định về hoàn cảnh thay đổi cơ bản, sự kiện bất khả kháng, bảo đảm thực hiện nghĩa vụ hợp đồng, tạo khung pháp lý đầy đủ hơn cho xử lý rủi ro trong thực tiễn, đặc biệt với các dự án quy mô lớn, kéo dài nhiều năm. Đồng thời, Luật mở rộng và làm rõ cơ chế giải quyết tranh chấp thông qua trọng tài, nhất là đối với dự án đầu tư công và PPP, qua đó nâng cao tính chuyên nghiệp và giảm áp lực cho hệ thống hành chính - tư pháp.
Nhìn tổng thể, ba nhóm điểm mới của Luật Xây dựng 2025 cho thấy một sự dịch chuyển có chủ đích trong tư duy lập pháp: từ quản lý chi tiết bằng thủ tục sang quản lý bằng nguyên tắc, trách nhiệm và công cụ hậu kiểm; từ can thiệp hành chính sâu sang kiến tạo khung pháp lý ổn định, minh bạch.
Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu mà Đảng đang đặt ra trong giai đoạn chuẩn bị Đại hội XIV: lấy hoàn thiện thể chế làm khâu đột phá, nâng cao chất lượng đầu tư phát triển, bảo đảm kỷ luật, kỷ cương nhưng đồng thời khơi thông nguồn lực xã hội. Vì vậy, Luật Xây dựng (sửa đổi) 2025 không chỉ là công cụ quản lý Ngành, mà là một cấu phần quan trọng của hệ thống thể chế phát triển đất nước trong giai đoạn mới.
