Trước yêu cầu sử dụng hiệu quả tài nguyên và giảm phát thải, ngành thép Malaysia đang thúc đẩy các giải pháp theo mô hình kinh tế tuần hoàn như tăng sử dụng thép phế liệu, mở rộng công nghệ lò hồ quang điện (EAF) và nâng cao hiệu quả sử dụng vật liệu nhằm giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nguyên sinh, hướng tới phát triển bền vững. 
Áp lực sử dụng hiệu quả tài nguyên ngày càng lớn
Ngành thép là một trong những lĩnh vực tiêu thụ nhiều nguyên liệu và năng lượng nhất trong công nghiệp. Quá trình sản xuất thép theo công nghệ truyền thống phụ thuộc chủ yếu vào quặng sắt và than luyện cốc, đồng thời phát sinh lượng lớn khí nhà kính. Trong bối cảnh các quốc gia đẩy mạnh mục tiêu trung hòa carbon và phát triển kinh tế tuần hoàn, việc sử dụng hiệu quả nguyên liệu đầu vào đang trở thành yêu cầu quan trọng đối với ngành thép.
Theo phân tích của chuyên gia Roslina Muhammad (Malaysia Green Technology and Climate Change Corporation - MGTC), đăng trên SEAISI News, Malaysia đặt mục tiêu giảm 5% mức tiêu hao nguyên liệu trong ngành thép vào năm 2027. Tuy nhiên, mức giảm hiện mới đạt khoảng 1,62%, cho thấy vẫn còn khoảng cách đáng kể để đạt mục tiêu đề ra.
Để thu hẹp khoảng cách này, ngành thép Malaysia cần đẩy mạnh áp dụng các nguyên tắc của kinh tế tuần hoàn nhằm giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nguyên sinh, đồng thời cải thiện hiệu quả môi trường và nâng cao kết quả thực hiện các tiêu chí về môi trường, xã hội và quản trị (ESG).
Thép phế liệu được xem là nguồn nguyên liệu quan trọng
Một trong những giải pháp được đề cập là nâng cao tỷ lệ sử dụng thép phế liệu trong sản xuất.
Không giống nhiều loại vật liệu khác, thép có thể tái chế nhiều lần mà hầu như không làm suy giảm chất lượng. Điều này tạo điều kiện để kéo dài vòng đời vật liệu, giảm nhu cầu khai thác quặng sắt và tiết kiệm năng lượng trong quá trình luyện thép.
Bài phân tích cho rằng Malaysia hiện có nguồn thép phế liệu đáng kể từ hoạt động xây dựng, sản xuất công nghiệp, phương tiện giao thông hết niên hạn sử dụng và các thiết bị gia dụng. Tuy nhiên, hệ thống thu gom, phân loại và tái chế vẫn chưa khai thác hiệu quả nguồn nguyên liệu này. Vì vậy, việc hoàn thiện chuỗi thu hồi thép phế liệu được xem là một trong những giải pháp góp phần giảm tiêu hao nguyên liệu nguyên sinh.
Xu hướng này cũng phù hợp với định hướng của World Steel Association, trong đó thép phế liệu được coi là nguồn nguyên liệu quan trọng đối với quá trình giảm phát thải của ngành thép toàn cầu. Theo tổ chức này, việc gia tăng sử dụng thép tái chế không chỉ góp phần tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên mà còn giúp giảm đáng kể nhu cầu năng lượng và lượng phát thải CO₂ so với sản xuất từ nguyên liệu nguyên sinh.
Cải thiện công nghệ để nâng cao hiệu quả sử dụng nguyên liệu
Bên cạnh việc mở rộng sử dụng thép phế liệu, bài viết cũng đề cập đến vai trò của đổi mới công nghệ trong giảm tiêu hao nguyên liệu.
Trong đó, công nghệ lò hồ quang điện (Electric Arc Furnace - EAF) được đánh giá là một trong những hướng đi phù hợp khi sử dụng chủ yếu thép phế liệu làm nguyên liệu đầu vào. Nếu kết hợp với nguồn điện có cường độ phát thải thấp, công nghệ này có thể góp phần giảm lượng phát thải carbon trong quá trình sản xuất thép.
Theo nội dung bài phân tích, Malaysia Steel Institute (MSI) đang tăng cường các hoạt động đào tạo, chia sẻ kinh nghiệm và thúc đẩy doanh nghiệp tiếp cận các giải pháp sản xuất sạch hơn, sử dụng vật liệu hiệu quả hơn cũng như nâng cao nhận thức về kinh tế tuần hoàn và ESG.
Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi được nhận định sẽ cần thời gian do nhiều cơ sở sản xuất vẫn sử dụng công nghệ truyền thống, trong khi việc đầu tư thay thế dây chuyền sản xuất đòi hỏi nguồn vốn lớn.
Bên cạnh đổi mới công nghệ, việc sử dụng hiệu quả vật liệu cần được thực hiện trong toàn bộ vòng đời của sản phẩm.
Đối với lĩnh vực xây dựng, ngành tiêu thụ thép lớn nhất tại Malaysia, việc áp dụng thiết kế theo hướng modul, sử dụng các cấu kiện có thể tháo dỡ, tái sử dụng hoặc tân trang sau khi công trình kết thúc vòng đời sẽ góp phần kéo dài thời gian sử dụng vật liệu và giảm nhu cầu khai thác tài nguyên mới.
Ngoài ra, ứng dụng công nghệ số như trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), hệ thống giám sát số và bảo trì dự báo cũng được xem là giải pháp giúp doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình sản xuất, giảm hao hụt nguyên liệu và nâng cao hiệu quả sử dụng vật liệu.
Theo Roslina Muhammad, cải thiện hiệu quả vật liệu không chỉ góp phần giảm chi phí sản xuất mà còn giúp giảm tác động môi trường trong toàn bộ chuỗi giá trị của ngành thép.
Một nội dung khác được đề cập là tăng cường liên kết giữa nhà sản xuất, đơn vị thu gom, doanh nghiệp tái chế và các đơn vị sử dụng thép nhằm kéo dài vòng đời vật liệu.
Theo cách tiếp cận này, việc hình thành các mô hình tái chế khép kín, nền tảng trao đổi thép phế liệu và mạng lưới cộng sinh công nghiệp sẽ góp phần giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nguyên sinh, đồng thời nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng trước biến động của thị trường nguyên liệu thế giới.
Bài viết cũng cho rằng các cơ chế hỗ trợ về tài chính xanh, đầu tư cho hạ tầng tái chế và chính sách khuyến khích doanh nghiệp áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn sẽ có ý nghĩa quan trọng trong quá trình chuyển đổi của ngành thép.
Kinh nghiệm cho quá trình chuyển đổi của ngành thép Việt Nam
Xu hướng sử dụng hiệu quả nguyên liệu và phát triển kinh tế tuần hoàn không chỉ diễn ra tại Malaysia mà đang trở thành định hướng chung của ngành thép toàn cầu. Điều này cũng đặt ra yêu cầu chuyển đổi đối với ngành thép Việt Nam trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng chú trọng các tiêu chí về phát thải carbon, hàm lượng vật liệu tái chế và tính minh bạch của chuỗi cung ứng.
Theo Hiệp hội Thép Đông Nam Á (SEAISI), nhu cầu thép của khu vực ASEAN được dự báo tiếp tục tăng trong năm 2026, trong đó Việt Nam vẫn là một trong những thị trường có triển vọng tăng trưởng tích cực nhờ đầu tư hạ tầng, phát triển công nghiệp và xây dựng dân dụng. Tuy nhiên, cùng với cơ hội mở rộng thị trường, ngành thép trong khu vực cũng đang đối mặt với áp lực từ biến động giá nguyên liệu, cạnh tranh thương mại và yêu cầu chuyển đổi sang mô hình sản xuất phát thải thấp.
Đối với Việt Nam, nhiều doanh nghiệp đã từng bước đầu tư các dây chuyền luyện thép sử dụng công nghệ hiện đại, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và gia tăng tỷ lệ sử dụng thép phế liệu trong sản xuất. Song song với đó, việc thúc đẩy thu gom, phân loại và tái chế thép phế liệu trong nước được đánh giá sẽ góp phần giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu, sử dụng hiệu quả tài nguyên và giảm chi phí sản xuất trong dài hạn.
Ở góc độ ngành VLXD, việc phát triển chuỗi tuần hoàn đối với thép cũng mở ra cơ hội thúc đẩy tái sử dụng vật liệu từ các công trình cải tạo, phá dỡ và chất thải công nghiệp. Nếu được tổ chức đồng bộ từ khâu thu gom, phân loại đến tái chế và sử dụng lại, nguồn thép phế liệu không chỉ giúp giảm nhu cầu khai thác tài nguyên mà còn góp phần giảm lượng chất thải rắn xây dựng, phù hợp với định hướng phát triển kinh tế tuần hoàn mà Việt Nam đang thúc đẩy.
Trong bối cảnh chuyển đổi xanh ngày càng trở thành xu hướng chủ đạo của ngành Xây dựng và VLXD, kinh nghiệm được chia sẻ trong bài phân tích của chuyên gia MGTC cho thấy giảm tiêu hao nguyên liệu không chỉ là giải pháp về môi trường mà còn là yếu tố góp phần nâng cao hiệu quả sản xuất và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Đối với ngành thép Việt Nam, quá trình chuyển đổi này sẽ cần được thực hiện đồng thời với đổi mới công nghệ, phát triển thị trường thép phế liệu, hoàn thiện chuỗi cung ứng tuần hoàn và tăng cường ứng dụng các giải pháp quản trị sản xuất theo hướng tiết kiệm tài nguyên.
