QCVN 06:2022/BXD - Quy chuẩn về an toàn cháy cho nhà và công trình được ban hành đã gỡ nhiều nút thắt cho nhà đầu tư, nhà quản lý, người thiết kế và thi công các dự án đầu tư xây dựng trên cả nước. Song vẫn còn nhiều vấn đề cần nghiên cứu liên quan đến việc triển khai các quy định theo Luật. Bài báo phân tích một số quan điểm và kinh nghiệm về quản lý an toàn cháy liên quan tới điều chỉnh luật theo tình hình thực tế theo kinh nghiệm của Nhật Bản, phương pháp thiết kế an toàn cháy dựa trên hiệu quả của Đài Loan. Từ đó nêu bật những giá trị của những điều chỉnh của QCVN 06:2022/BXD so với QCVN 06:2021/BXD.
Tuy nhiên để thực sự có hiệu quả, QCVN 06:2022/BXD cần có một góc nhìn rộng hơn trong việc ban hành các quy định hướng tới việc thực thi có sự kết hợp hài hòa giữa cơ quan quản lý, nhà đầu tư và tư vấn trong các dự án đầu tư xây dựng.
ĐẶT VẤN ĐỀ
Quy chuẩn (QC) là yêu cầu tuyệt đối tuân thủ, Tiêu chuẩn (TC) là khuyến khích thực hiện. Tuy nhiên nhiều thời điểm và sự việc đã xảy ra cho thấy QC đôi khi không chặt chẽ, không cụ thể, khó hiểu, khó thực hiện đã dẫn đến bế tắc cho toàn bộ nền kinh tế nói chung và bó buộc các nhà đầu tư xây dựng và sự sáng tạo của các kiến trúc sư về các tác phẩm kiến trúc.
Chúng ta thấy rõ ràng rằng, các công trình kiến trúc nhiều khi trở thành biểu tượng của quốc gia, của dân tộc và nó còn hiện hữu trường tồn trong đô thị đến hàng trăm năm. Tuy nhiên, các công trình được thiết kế và xây dựng dù có sáng tạo đến mức nào cũng phải tuân thủ các quy định ngặt ngèo về an toàn phòng cháy.
Chúng ta đang đứng trước ngữ cảnh của những biến đổi của tiến bộ của khoa học và công nghệ an toàn phòng cháy của thế giới và khu vực, đồng thời với những thách thức của biến đổi khi hậu tại chính Việt Nam. Và điều đó khiến cho công tác quản lý PCCC liên tục phải điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện mới.
Vậy mối quan hệ giữa các quy định của QCVN 06 với các tiêu chuẩn và quy định hướng dẫn thực hiện cần phải như thế nào để giúp cho kiến trúc sư an tâm sáng tạo, giúp các ngành khoa học kỹ thuật về vật liệu, thi công và kết cấu có dư địa để nghiên cứu nhằm tạo ra những đột phá để ra đời các tác phẩm kiến trúc lưu danh mãi mãi cùng văn hóa dân tộc trong thời đại 4.0.
1. NGỮ CẢNH CHUNG CỦA THẾ GIỚI VỀ QUẢN LÝ AN TOÀN CHÁY
1.1 Sự điều chỉnh Luật Phòng cháy xuất phát từ thực tiễn
Tại Hội thảo quốc tế về an toàn cháy khu vực châu Á, GS Kobayashi (ĐH Khoa học Tokyo - TUS Nhật Bản) cho rằng kinh nghiệm của Nhật Bản đã chỉ ra rằng, việc chỉnh sửa Luật PCCC tại Nhật Bản đã tạo những thay đổi lớn theo hướng giảm thiểu về số các vụ hỏa hoạn trong thực tiễn.
Việc chỉnh sửa luật được nghiên cứu theo phương pháp thống kê các số liệu liên quan tới các vụ cháy để điều chỉnh luật. Những điều chỉnh này đặc biệt quan trọng ở những thời điểm khi trong nước và quốc tế có những biến đổi mang tính đột biến. Chẳng hạn ở Nhật trong khoảng 60 năm qua đã có tới 28% của 60 vụ hỏa hoạn lớn là tại các tổ hợp kiến trúc đa chức năng. Đặc biệt vào năm 1972 một tổ hợp đa chức năng bao gồm một trung tâm thương mại + một nhà hát + một câu lạc bộ xảy ra hỏa hoạn làm chết 118 người.
Vụ cháy kinh hoàng này khiến Chính phủ Nhật phải xem xét lại các quy định về PCCC, và họ đã quyết định bổ sung những điều khoản đặc biệt PCCC đối với thể loại kiến trúc này, trong đó bổ sung các quy định về việc sử dụng các hệ thống cảnh báo khói, chữa cháy tự động (sprinkler) và nâng cao các yếu tố an toàn khác. Sự điều chỉnh này của Chính phủ Nhật đã giúp các công trình tổ hợp đa chức năng quy mô lớn trở nên an toàn hơn.
Tuy nhiên một số công trình đa chức năng quy mô nhỏ ở Nhật đã nằm ngoài những quy định trên - không thực hiện nghiêm túc các quy định PCCC. Và một vụ hỏa hoạn khác tại một công trình đa chức năng quy mô nhỏ bao gồm quán bar + sòng bạc đã xảy ra hỏa hoạn làm chết 44 người vào năm 2001.
Sau vụ cháy này, Chính phủ Nhật đã xem xét và bổ sung Luật an toàn PCCC cho các công trình quy mô nhỏ. Và các quy định trên đã phát huy tác dụng trong thực tiễn. Như vậy rõ ràng là, việc điều chỉnh Luật PCCC một mặt xuất phát từ kinh nghiệm của các nước tiên tiến, nhưng mặt khác quan trọng hơn là xuất phát từ thực tiễn.
1.2. Thời đại bùng nổ của thiết kế phòng cháy dựa trên hiệu quả
Thiết kế an toàn cháy dựa trên hiệu quả (Performance - base fire safety design) đã trở thành một xu hướng thiết kế phòng hỏa ở các nước phát triển. Phương pháp này đặc biệt có ý nghĩa đối với công trình kiến trúc độc đáo, có cấu trúc đặc biệt. Nó nhấn mạnh vai trò của các chuyên gia, các kỹ sư có khả năng giám sát kỹ thuật và linh hoạt hóa trong việc thiết lập nhiều hệ thống phòng cháy nhằm nâng cao sự tin cậy của toàn bộ hệ thống.
Khi các nghiên cứu về hỏa hoạn ngày càng chuyên sâu thì khả năng xuất hiện các giải pháp linh hoạt và công nghệ mới nhằm đảm bảo an toàn cháy ngày càng cao. Tại Đài Loan, mặc dù có hệ thống giám sát an toàn cháy hiệu quả về các hệ thống PCCC chủ động, hầu hết các trường hợp ứng dụng an toàn cháy hiệu quả đều muốn rút khỏi các quy định PCCC tại Đài Loan.
Các yêu cầu này được xem xét bởi Hội đồng chuyên gia, có giá trị tương đương với các quy định. Ưu điểm của phương pháp này là tích hợp các thiết bị PCCC cho tòa nhà một cách tích cực và hiệu quả cho phép ứng phó khẩn cấp, có thể giảm được sự lãng phí trong đầu tư các hệ thống PCCC thụ động và cắt giảm chi phí.
Cần lưu ý rằng, hệ thống phê duyệt hiệu quả thiết kế an toàn cháy tại Đài Loan cho phép miễn trừ các quy định về an toàn cháy của Chính phủ chỉ được áp dụng với những công trình đặc biệt và phải trình qua hai cơ quan xét duyệt. Đó là Bộ Xây dựng và Bộ Phòng cháy quốc gia.
2. QC 06 LIÊN QUAN TỚI CÁC DỰ ÁN TƯ VẤN THIẾT KẾ VÀ ĐẦU TƯ XÂY DỰNG TẠI VIỆT NAM
Tốc độ phát triển nền kinh tế tạo công ăn việc làm cho các lĩnh vực ngành nghề trong xã hội, Định hướng tăng trưởng GDP của Việt Nam phụ thuộc nhiều vào môi trường đầu tư bất động sản (BĐS), trong đó có BĐS công nghiệp, BĐS du lịch nghỉ dưỡng, BĐS y tế và BĐS nhà ở xã hội cho đại đa số tầng lớp công nhân, công chức viên chức, sinh viên và người lao động.
Vừa qua lĩnh vực này bị đình trệ hoặc không thể hoàn thành vì liên quan tới QC 06 sửa đổi 2021 - thiếu văn bản hướng dẫn, thiếu người thực thi nên dẫn đến một loạt các dự án xây dựng đã và đang thực hiện phải dang dở, nằm chờ luật dẫn đến thiệt hại vô cùng lớn của doanh nghiệp và nhà đầu tư.
Chính vì vậy, tháng 12/2022, QCVN 06:2022/BXD ban hành đã gỡ phần nào nút thắt. Tuy nhiên vẫn còn rất nhiều vấn đề không thể thực hiện vì chưa hoặc thiếu hướng dẫn về chi tiết. Chẳng hạn, danh mục vật liệu hoàn thiện như sơn chống cháy cho kết cấu thép trong nhà công nghiệp, kính chịu nhiệt tại các tầng lánh nạn trong nhà cao tầng và siêu cao tầng phủ kính mặt ngoài, cửa thoát hiểm tại khoang chống cháy, cửa ngăn khói, giải pháp bảo vệ hệ thống chống khói lan…
Ngay cả quy hoạch tổng mặt bằng cũng chưa có hướng dẫn làm rõ chỉ số và hệ số sử dụng đất đối với các khối nhà cao tầng có sử dụng cầu trên cao; giải pháp kiến trúc xanh khi áp dụng mang lại lợi ích gì cho chủ đầu tư; tầng lánh nạn và gian lánh nạn cho các công trình đặc biệt dành cho y tế (bệnh viện, viện dưỡng lão, nhà ở cho người khuyết tật và những người yếu thế)… Các yêu cầu vẫn xa vời với thực tế khiến cho khó áp dụng.
Tổng hợp một số điểm mới trong QCVN 06:2022/BXD so với QCVN 06:2021/BXD đối với nhà và công trình dân dụng, nhà ở và dịch vụ công cộng tiện ích để nêu ra những điều đã giải quyết, những điều cần bổ sung, những điều chưa cập nhật dưới góc độ của người thiết kế và giảng dạy trong trường đào tạo kỹ sư, kiến trúc sư để tìm ra tiếng nói chung giữa các đối tác liên quan đến dự án.
2.1 Tổng hợp một số điểm mới trong QCVN 06:2022/BXD [1]:
2.2. Một số góp ý cho QCVN 06:2022
QC cần quan tâm và chú trong tới những vấn đề mang tính tổng thể, những quy định bắt buộc, trên cơ sở đó đề xuất các quy định, các tiêu chuẩn thiết kế cụ thể cho các thể loại, hạng mục công trình, cho phép vận dụng linh hoạt và hiệu quả trong các trường hợp khác nhau.
QC không nên đi quá sâu vào các chi tiết, bởi các quy định sẽ sớm trở nên lỗi thời khi các tiến bộ công nghệ an toàn cháy biến đổi rất nhanh. Chính vì vậy trong Quy định chung nên bổ sung thêm các diều khoản liên quan tới đối tượng sử dụng - liên quan tới con người và tính năng công trình.
3. CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN AN TOÀN SINH MẠNG TRONG TRƯỜNG HỢP XẢY RA ĐÁM CHÁY CẦN ĐƯỢC ĐỀ CẬP TRONG QC PCCC
3.1. Vấn đề lứa tuổi của đối tượng
Trong các đối tượng cần được hỗ trợ thoát hiểm khi xảy ra hỏa hoạn, cần đặc biệt lưu ý đến người già, người tàn tật và trẻ em, vì họ gần như không có khả năng tự thoát hiểm khi có sự cố. Lứa tuổi liên quan tới trạng thái thể chất. Chính vì vậy, những công trình cần được quan tâm đặc biệt cho các đối tượng này là trường học, bệnh viện, nhà dưỡng lão.
Đối với trường tiểu học, chỉ cần quy định các không gian học tâp và sinh hoạt của các em không bố trí quá 3 tầng. Điều đó không đồng nghĩa với việc quy định trường tiểu học chỉ được xây 3 tầng. Nghĩa là trường tiểu học có thể xây đến 4 - 5 tầng với lưu ý 2 tầng trên không phải giành cho trẻ em.
Đối với nhà dưỡng lão, bệnh viện cần có những quy định về hệ thống thoát hiểm và cứu nạn cứu hộ đối với đối tượng cần sự hỗ trợ khi có sự cố.
3.2. Vấn đề an toàn cháy của các công trình đa chức năng
Khác với công trình đơn chức năng, an toàn cháy cho các tổ hợp kiến trúc đa chức năng phực tạp hơn nhiều so với những quy định thông thường. Giải pháp an toàn cháy không chỉ là sự tuân thủ theo các quy định PCCC, mà còn liên quan tới các giải pháp cụ thể cho từng kiểu, loại công trình.
Các vách ngăn lan truyền cháy theo chiều ngang và chiều cao đặc biệt chú trọng cho các khu vực có nguy cơ hỏa hoạn cao, và khu vực thường xuyên tập trung đông người. Một số công trình đặc biệt như quán Karaoke cần có những quy định bắt buộc như: vị trí xây dựng, lưu tuyến thoát hiểm, khả năng chống lan truyền cháy từ bên trong và bên ngoài (mặt dựng).
Điều đó phải thể hiện qua giải pháp thiết kế mà kiến trúc sư, kỹ sư xây dựng phải đưa ra các giải pháp phù hợp với yêu cầu của cơ quan phòng cháy. Đây chính là phương pháp thiết kế theo hiệu quả.
3.3. Về mối liên hệ giữa quy định an toàn cháy và khả năng đáp ứng
Cần cấu trúc các quy định một cách khoa học và logic trong quy chuẩn PCCC theo hướng: Từ tổng thể tới cụ thể, từ vấn đề lớn tới vấn đề nhỏ; từ định tính tới định lượng; những quy định bắt buộc, những quy định không bắt buộc tùy theo thể loại và tính năng công trình; những quy định có thể linh hoạt hóa xử lý theo hướng hiệu quả.
Khi các quy định là đồng đều và bắt buộc thì khả năng đáp ứng của doanh nghiệp là hết sức khó khăn. Chính vì vậy cần có sự phân loại các quy định theo đó có những quy định quan trọng, khá quan trọng và không quan trọng.
Theo kinh nghiệm của Nhật bản, những quy định cứng từ cơ quan quản lý áp dụng cho những vấn đề mang tính vĩ mô, giải pháp thông minh có thể tiết kiệm các chi phí không cần thiết và thời gian thực hiện.
3.4. Tạo nên tiếng nói chung giữa các đối tác liên quan đến dự án đầu tư xây dựng
An toàn là tiêu chí quan trọng đầu tiên trong các dự án đầu tư xây dựng, đặc biệt trong ngữ cảnh đô thị hóa tăng tốc và sự biến đổi khí hậu toàn cầu. Các quy định của cơ quan quản lý được ban hành mang tính pháp lý bao gồm các điều luật ban hành của Quốc hội, các Nghị định của Chính phủ, các QC, TC của Bộ Xây dựng và Cục Cảnh sát PCCC&CHCN.
Việc điều chỉnh các quy định mang tính pháp lý là sự cần thiết không chỉ phù hợp với tình hình thực tiễn, mà còn tạo tiếng nói chung với các đối tác liên quan tới các dự án đầu tư xây dựng. Cần có sự kết hợp hài hòa trong quản lý xây dựng an toàn cháy giữa Bộ Xây dựng và Bộ Công an.
Cần có sự tham gia của Hội đồng chuyên gia về kiến trúc xây dựng và an toàn cháy nhằm tư vấn cho cơ quan quản lý hướng dẫn và áp dụng thông minh, linh hoạt các quy định của quy chuẩn an toàn cháy.
4. KẾT LUẬN
Chúng ta đang đối mặt với những thách thức của thời đại, với những biến đổi khôn lường của thiên nhiên và kinh tế - xã hội. Cần khẳng định vai trò của Luật, các Nghị định và QC, TC đã tạo bộ khung quản lý trong lĩnh vực an toàn cháy. Việc chỉnh sửa quy chuẩn cho phù hợp với thực tiễn là sự cần thiết.
Tuy nhiên cần kết hợp giữa những quy định cứng với những giải pháp mềm nhằm hướng tới các giải pháp thiết kế và thực thi mang tính hiệu quả. Cần có sự kết hợp hài hòa giữa lý thuyết và thực tiễn, giữa nhà thầu và tư vấn thiết kế - Đó là sự kết hợp 3 trong 1 giữa cơ quan quản lý, nhà đầu tư và tư vấn thiết kế.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. QCVN 06:2022/BXD, Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn cháy cho nhà và công trình.
2. Doãn Minh Khôi. An toàn cháy trong kiến trúc cao tầng và siêu cao tầng ở Việt Nam. NXB Xây dựng. 2017, ISBN 978-604-82-2069-3
3. Trần Phương Mai. Không gian lánh nạn trong kiến trúc nhà siêu cao tầng ở Việt nam. Luận án tiến sĩ, ĐHKT Hà Nội, 2022
4. Viện Quy hoạch và kiến trúc đô thị, Đại học Xây dựng. An toàn cháy trong kiến trúc hỗn hợp đa chức năng. NXB Xây dựng. 2017. ISBN: 978-604-82-2068-6
5. Kyochi Kobayashi. Fire safety in multi-functional complex fire incidents, fire statics and fire regulations in Japan. The 3 Seminar f “Forum for Advanced Fire education/ research in Asia”. ISBN: 978-604-82-1391-6
6. Hung-Chich Chung & associates. Performance-based fire protection design for a multi-functional art stadium in Taiwan. The 3 Seminar f “Forum for Advanced Fire education / research in Asia”. ISBN: 978-604-82-1391-6.
