Việt Nam hiện có gần 600.000 km đường bộ các loại, hệ thống hạ tầng đã, đang và sẽ còn tiếp tục mở rộng trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Tuy nhiên, song hành với đó là những thách thức môi trường ngày càng lớn đòi hỏi ngành Đường bộ cần có giải pháp căn cơ để phát triển bền vững trong kỷ nguyên xanh. Áp lực môi trường từ phát triển đường bộ
Hệ thống đường bộ giữ vai trò huyết mạch trong vận tải nội địa và phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, đây cũng là lĩnh vực gây ra nhiều tác động tiêu cực đến môi trường.
Quá trình xây dựng hạ tầng giao thông, từ san lấp mặt bằng, khai thác vật liệu xây dựng đến vận hành máy móc cơ giới đều tiêu tốn nhiều năng lượng hóa thạch, phát thải một lượng lớn CO₂ và các khí gây hiệu ứng nhà kính. Theo thống kê của Ngân hàng Thế giới, lĩnh vực GTVT toàn cầu chiếm khoảng 23% tổng lượng phát thải CO₂, trong đó phần lớn đến từ giao thông đường bộ.
Ngoài ra, các phương tiện giao thông gây ô nhiễm không khí, bụi mịn, tiếng ồn, đặc biệt tại khu vực đô thị. Tại Hà Nội và TP.HCM, hơn 70% lượng bụi PM2.5 trong không khí được cho là xuất phát từ hoạt động giao thông, chủ yếu là xe máy và ô tô động cơ đốt trong.
Trong hệ sinh thái giao thông, doanh nghiệp xây dựng - thi công hạ tầng đường bộ giữ vai trò “người thực thi”, là lực lượng quyết định đến mức độ tác động môi trường của các công trình. Tuy nhiên, phần lớn doanh nghiệp hiện nay vẫn gặp nhiều rào cản như: Phụ thuộc vào vật liệu truyền thống (cát, đá, xi măng, nhựa đường) với quy trình khai thác, sử dụng gây ô nhiễm; máy móc, công nghệ thi công còn lạc hậu, tiêu tốn năng lượng, khó kiểm soát bụi mịn, tiếng ồn, khí thải; thiếu tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng về “xây dựng xanh” trong lĩnh vực GTVT; chưa có cơ chế khuyến khích tài chính - thuế để doanh nghiệp đầu tư cho công nghệ bảo vệ môi trường.
Trước thực tế đó, các doanh nghiệp đường bộ nếu không thay đổi sẽ sớm bị tụt hậu. Nếu muốn tồn tại trong tương lai, họ buộc phải thích nghi với cách làm mới: Thi công phải đi đôi với bảo vệ môi trường.
Khoa học công nghệ, số hóa - lực đẩy cho giao thông bền vững
Trước bức tranh môi trường nhiều bất ổn, các chuyên gia cho rằng ngành Đường bộ cần có sự thay đổi mang tính hệ thống, bắt đầu từ tư duy quy hoạch đến cách thức xây dựng và quản lý. Trong đó, khoa học công nghệ đóng vai trò là trụ cột để hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững.
Vật liệu là yếu tố đầu tiên cần đổi mới. Hiện nay, nhiều nước đã chuyển sang sử dụng các vật liệu thân thiện môi trường để thay thế nguyên liệu truyền thống vốn tiêu tốn năng lượng và tạo nhiều khí thải.
Tại Ấn Độ, hơn 100.000 km đường đã được xây dựng bằng nhựa tái chế từ rác thải sinh hoạt. Pháp và Hà Lan đã thử nghiệm mặt đường làm từ tro bay, xỉ thép, thậm chí từ... cà phê thải. Các vật liệu này không chỉ giúp giảm phát thải mà còn giải quyết vấn đề rác thải đô thị và công nghiệp.
Tại Việt Nam, một số dự án giao thông đã bắt đầu thử nghiệm vật liệu tái chế như bê tông nhựa nguội hay cốt liệu từ gạch vỡ, gốm phế thải. Đặc biệt, công nghệ bê tông tự phục hồi (sử dụng vi khuẩn hoặc khoáng chất để "vá" các vết nứt nhỏ) được đánh giá là tương lai của hạ tầng giao thông, giúp tăng tuổi thọ đường sá, giảm tần suất sửa chữa và giảm phát thải từ hoạt động bảo trì. Những bước đi này tuy còn manh mún nhưng mở ra nhiều triển vọng cho ngành vật liệu xanh Việt Nam.
Cùng với vật liệu xanh, việc sử dụng công nghệ thi công tiên tiến cũng đóng vai trò quan trọng trong giảm thiểu tác động môi trường. Theo đó, việc sử dụng máy móc thi công tiết kiệm nhiên liệu, đạt chuẩn khí thải Euro IV-V đang dần thay thế máy cũ kém hiệu quả. Nhiều nhà thầu lớn hiện sử dụng máy rải nhựa tự động có khả năng giảm 30% lượng tiêu hao nhiên liệu. Đồng thời, các doanh nghiệp GTVT có trách nhiệm đã triển khai hệ thống phun sương dập bụi, bọc kín xe vận chuyển, dựng tường cách âm tạm thời tại khu vực dân cư gần công trình.
Tiếp đó, công nghệ tái chế mặt đường tại chỗ (in-place recycling) giúp tận dụng lớp nhựa đường cũ để thi công lớp mới mà không cần vận chuyển đi xử lý, nhờ đó giảm đáng kể khí thải, bụi mịn và chi phí vận chuyển. Đặc biệt, việc ứng dụng mô hình thông tin công trình (BIM) giúp mô phỏng quá trình xây dựng, ước lượng vật liệu, nhiên liệu và phát thải từ đầu, từ đó đưa ra phương án tối ưu hơn, tiết kiệm hơn và ít tác động hơn đến môi trường.
Hiện nay, số hóa giám sát môi trường được coi là bước tiến đột phá, được áp dụng cho ngành Đường bộ. Trong đó, một trong những ứng dụng công nghệ nổi bật trong quản lý giao thông hiện đại là Internet vạn vật (IoT) kết hợp với trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data).
Cụ thể, cảm biến môi trường được lắp đặt dọc tuyến đường cho phép đo đạc thời gian thực các chỉ số như nhiệt độ, độ ẩm, nồng độ bụi, tiếng ồn, độ rung mặt đường... Từ đó, cơ quan quản lý có thể sớm phát hiện các điểm nóng ô nhiễm hoặc nguy cơ hư hỏng công trình. Tiếp đó, AI và học máy (Machine Learning) được sử dụng để phân tích lưu lượng giao thông, dự báo nhu cầu vận tải và lập phương án điều tiết xe, giảm ùn tắc - nguyên nhân chính gây tăng phát thải CO₂ trong thành phố. GIS (Hệ thống thông tin địa lý) cho phép xây dựng bản đồ môi trường theo tuyến đường, giúp nhà quy hoạch đánh giá tác động và điều chỉnh thiết kế theo hướng thân thiện hơn với môi trường.
Ở một số nước phát triển, dữ liệu môi trường được tích hợp vào hệ thống quản lý đô thị thông minh. Người dân có thể truy cập chỉ số chất lượng không khí tại từng tuyến phố, từ đó điều chỉnh hành trình hoặc chọn phương tiện phù hợp. Đây là điều Việt Nam có thể hướng tới trong tương lai.
Sớm “xanh hóa” doanh nghiệp đường bộ
Kinh nghiệm từ các quốc gia phát triển cho thấy, để phát triển giao thông đường bộ bền vững không thể chỉ dừng lại ở công nghệ xây dựng mà cần một hệ sinh thái giao thông xanh toàn diện, từ phương tiện, hạ tầng đến thói quen di chuyển của người dân.
Tại châu Âu, nhiều tuyến cao tốc được tích hợp trạm sạc điện, làn đường riêng cho xe điện, thậm chí là pin mặt trời phủ mặt đường. Hệ thống xe buýt điện, xe đạp công cộng được bố trí khoa học để khuyến khích người dân chuyển đổi từ xe cá nhân sang phương tiện ít phát thải.
Tại Việt Nam, bước đầu VinFast đang tạo nên làn sóng xe điện nội địa. Tuy nhiên, sự phát triển này cần song hành với quy hoạch hạ tầng phù hợp: Đường sá thông minh, bãi đỗ xe điện, làn ưu tiên... Bên cạnh đó, việc tích hợp cây xanh, mặt nước, mảng sinh thái vào tuyến đường - một yếu tố ít được chú ý cũng rất cần thiết. Cây xanh không chỉ làm đẹp cảnh quan mà còn hấp thụ CO₂, giảm nhiệt độ bề mặt đường và cải thiện chất lượng không khí.
Không chỉ là nghĩa vụ, việc thi công thân thiện môi trường còn là cơ hội kinh doanh nếu doanh nghiệp biết nắm bắt. Nhiều dự án lớn hiện nay như cao tốc Bắc - Nam, đường vành đai, Cảng Hàng không quốc tế Long Thành... đã bổ sung tiêu chí đánh giá về môi trường, năng lượng, khí thải khi lựa chọn nhà thầu. Đây là cơ hội lớn cho các doanh nghiệp “xanh hóa” sớm.
Khi các doanh nghiệp sớm “xanh hóa” sẽ giúp dễ tiếp cận nguồn vốn rẻ, kỹ thuật mới và hợp tác quốc tế từ các tổ chức như WB, ADB, JICA, KOICA với yêu cầu dự án phải có cam kết môi trường rõ ràng. Về lâu dài, trong thời đại ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị), hình ảnh doanh nghiệp gắn liền với phát triển bền vững ngày càng được nhà đầu tư, đối tác và người dân đánh giá cao, từ đó nâng cao uy tín, thương hiệu doanh nghiệp.
Chúng ta cần những con đường không chỉ rộng rãi, hiện đại mà còn phải sạch, xanh và hài hòa với môi trường tự nhiên. Khi đó, mỗi cây cầu, mỗi con đường sẽ không chỉ là kết nối vật lý mà còn là biểu tượng cho tư duy phát triển có trách nhiệm với thế hệ tương lai. Đã đến lúc, doanh nghiệp đường bộ bước ra khỏi lối mòn cũ để đi trên con đường xanh - con đường duy nhất đưa họ đến tương lai.
